Sinh ra trên mảnh đất giàu truyền thống cách mạng, làng Bích La Đông, xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong (nay thuộc xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị), dù đi khắp bốn bể, họa sĩ Lê Bá Đảng vẫn mang quê hương theo suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình. Từ những hình ảnh bình dị của làng quê, con người, thiên nhiên đến những ám ảnh về chiến tranh, mất mát và khát vọng hòa bình, nghệ thuật của ông không chỉ là tiếng nói của một cá nhân mà còn chứa đựng những suy tư sâu sắc của nhân loại tiến bộ.

 Gia đình cố họa sĩ Lê Bá Đảng trao tặng tác phẩm cho Bảo tàng Quảng Trị.

Triển lãm lần này giới thiệu 100 tác phẩm, hiện vật và tư liệu được tuyển chọn từ nhiều giai đoạn sáng tác của họa sĩ Lê Bá Đảng. Đặc biệt, các tác phẩm được tuyển chọn từ khối di sản nghệ thuật của gia đình họa sĩ hiện lưu giữ tại quê hương Bích La Đông, xã Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Trong đó, phần lớn là những tác phẩm lần đầu tiên được giới thiệu với công chúng Việt Nam.

Hành trình nghệ thuật của Lê Bá Đảng trong không gian triển lãm được bắt đầu từ “Quê hương và nguồn cội”. Những ký ức tuổi thơ, hình ảnh con người, làng quê, lao động và thiên nhiên Quảng Trị hiện diện trong các tác phẩm như một nguồn cảm hứng bất tận. Đó là quê hương trong ký ức của người nghệ sĩ, nhưng cũng là nơi khởi nguồn cho những suy tư về con người và cuộc đời.

Chính từ nguồn cội ấy, hình ảnh quê hương không chỉ xuất hiện như một không gian địa lý mà trở thành một phần ký ức sâu xa theo ông trong suốt sứ mệnh nghệ thuật. Ví như bức họa làng quê trong chuỗi tác phẩm “Phong cảnh bất khuất” được khắc họa bởi tone màu vàng tươi của đất, của nắng, tạo nên bố cục giàu sức sống với những hàng cây khẳng khiu, nếp nhà tranh mộc mạc lấp ló bên đồng lúa trĩu hạt. Với người nghệ sĩ tài hoa này thiên nhiên không chỉ là một phần của tạo hóa mà còn chất chứa một bầu trời ký ức về quê hương và lịch sử dân tộc.

Du khách thưởng lãm nghệ thuật tranh Lê Bá Đảng. 

Quảng Trị là vùng đất mang trên mình những vết thương chiến tranh sâu sắc. Bởi vậy, chiến tranh trở thành một chủ đề không thể tách rời trong sáng tác của Lê Bá Đảng. Loạt tác phẩm ra đời trong những năm 1969-1973, giai đoạn nóng bỏng nhất của cuộc chiến tranh vệ quốc, nhưng ông không vẽ chiến tranh bằng chết chóc, mà với niềm tin chiến thắng và sự hồi sinh sau cuộc chiến.

Từ nguồn cội ấy, triển lãm đưa người xem bước vào “Ký ức chiến tranh” - một chương đầy khắc khoải trong hành trình sáng tạo của người họa sĩ quê Quảng Trị. Ở đây, chiến tranh không hiện lên chỉ bằng bom đạn hay những cuộc đối đầu, mà qua thân phận con người, nỗi đau, sự mất mát và những cuộc đời bị tổn thương. Nhưng vượt lên trên tất cả là khát vọng độc lập, tự do và mong muốn được sống trong hòa bình.

Trong thế giới nghệ thuật của Lê Bá Đảng, chiến tranh không phải là điểm kết thúc. Những ám ảnh về mất mát được chuyển hóa thành suy tư về giá trị của sự sống, lòng nhân ái và trách nhiệm gìn giữ hòa bình. Chính cách nhìn ấy đã giúp các tác phẩm về chiến tranh của ông vượt khỏi sự tái hiện đơn thuần để trở thành tiếng nói nhân văn.

Từ sắt thép lạnh lùng của chiến tranh được thổi hồn nhân văn, dấu tích của hủy diệt trở thành lời kêu gọi hòa bình. Trong sự chuyển hóa ấy có một tư tưởng nhân văn sâu sắc: Con người có thể biến những gì thuộc về quá khứ đau thương thành thông điệp hướng tới tương lai.

Nếu “Ký ức chiến tranh” là nơi người xem đối diện với những vết thương của quá khứ thì “Hồi sinh trong khát vọng hòa bình” lại mở ra một sắc thái hoàn toàn khác. Mầm cây, hoa, ánh sáng và những đường nét giàu tính biểu tượng xuất hiện như những tín hiệu của sự sống đang trở lại. Sau đổ nát là hồi sinh, sau mất mát là niềm tin, sau chiến tranh là khát vọng dựng xây.

Đó có lẽ cũng là thông điệp đẹp nhất trong di sản nghệ thuật của Lê Bá Đảng. Ông không né tránh chiến tranh, cũng không để chiến tranh trở thành điểm kết thúc của câu chuyện. Từ những đau thương, ông tìm đến sự sống, từ hiện thực nghiệt ngã của quá khứ, ông hướng tới tương lai, từ quê hương chịu nhiều mất mát, ông gửi đến thế giới một thông điệp về hòa bình.

Ông Lê Minh Tuấn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị nhận xét: “Trong thế giới nghệ thuật của Lê Bá Đảng, chiến tranh không được tái hiện để khơi gợi hận thù, mà để nhắc con người biết trân trọng giá trị của sự sống; những mất mát không dẫn đến tuyệt vọng, mà mở ra niềm tin vào sự hồi sinh. Đó cũng chính là tư tưởng nhân văn xuyên suốt trong toàn bộ sự nghiệp sáng tạo của ông-tư tưởng đã đưa nghệ thuật Lê Bá Đảng vượt qua mọi biên giới quốc gia để trở thành tiếng nói chung của nhân loại về hòa bình, tình yêu và phẩm giá con người”.

Hôm nay, hậu thế chiêm nghiệm tác phẩm Lê Bá Đảng không chỉ để mở mang nhãn quan mỹ học mà còn để suy ngẫm về triết lý nhân sinh. Những mảnh vỡ của máy bay, những dấu tích của chiến tranh qua bàn tay người nghệ sĩ được chuyển hóa mềm mại. Chính chiều sâu nhân đạo ấy đã góp phần làm nên vị trí riêng của Lê Bá Đảng trong nghệ thuật đương đại.

Từ Quảng Trị - vùng đất từng đi qua chiến tranh để hướng tới hồi sinh - thông điệp ấy hôm nay vẫn còn nguyên giá trị. Di sản Lê Bá Đảng không chỉ kể câu chuyện của một người nghệ sĩ, mà còn kể câu chuyện của một thế hệ đã đi qua chiến tranh và luôn khát vọng một tương lai trong đó hòa bình, nhân ái và sự sống được đặt ở vị trí cao nhất.