Cố GS, TS Hoàng Nam là một trong những chuyên gia hàng đầu của Việt Nam trong lĩnh vực dân tộc học và văn hóa học. Suốt nhiều thập kỷ cống hiến cho nghiên cứu và giảng dạy, ông đã đảm nhiệm vai trò giảng viên tại Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Ông từng nhiều năm giữ cương vị Giám đốc Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, là tác giả của 15 cuốn sách giáo trình và chuyên khảo, đồng tác giả của 39 công trình khoa học đã xuất bản.

 Bìa cuốn sách.

Lật giở từng trang cuốn sách, người đọc có cơ hội bước vào không gian được giới thiệu của những ngôi làng cổ kính rêu phong với nếp nhà trệt quen thuộc của dân tộc Kinh; nếp nhà sàn dài vững chãi của đồng bào Ê Đê, Co, Mạ; hay ngôi nhà trình tường độc đáo của người Hà Nhì trên vùng cao lạnh giá. Những mái nhà ấy không đơn thuần là nơi che mưa, nắng mà còn là hình ảnh biểu trưng cho triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên và tinh thần gắn bó cộng đồng bền chặt của từng dân tộc.

Bên cạnh kiến trúc truyền thống, cuốn sách còn cho thấy sắc màu văn hóa hiện lên qua trang phục và ẩm thực. Những bộ váy áo thổ cẩm của thiếu nữ Mông, Dao, Thái mang gam màu rực rỡ và đường thêu tinh xảo, mỗi họa tiết đều kể câu chuyện về cuộc sống lao động, tình yêu và niềm tin của họ đối với núi rừng quê hương. Ẩm thực các dân tộc cũng tạo nên dấu ấn riêng được khắc họa trong cuốn sách, từ mèn mén đặc trưng của người Mông, rượu cần của người Ba Na, Gia Rai đến món cá nướng, xôi nương của người Tày, Thái... Mỗi món ăn là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên liệu bản địa và kinh nghiệm sinh hoạt bao đời, phản ánh sự gần gũi của con người với thiên nhiên.

Trên hành trình tìm về cội nguồn văn hóa, người đọc còn được hòa mình vào những thanh âm vang vọng được mô tả. Đó là tiếng cồng chiêng trầm bổng giữa đại ngàn Tây Nguyên, tiếng sáo của người Cơ Ho, tiếng trống, thanh la của người Hà Nhì. Các lễ hội như Ok Om Bok của người Khmer, lễ mừng cơm mới của người Xinh Mun hay lễ hội Gầu Tào của người Mông thể hiện niềm tin, ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống an lành. Mỗi nghi lễ, điệu múa, tiếng hát thấm đẫm tín ngưỡng đa thần, tục thờ cúng tổ tiên và khát vọng về cuộc sống bình yên, no đủ. Kho tàng văn nghệ dân gian cũng là điểm nhấn của cuốn sách với việc giới thiệu “Sử thi Đăm Săn”, “Truyện kể bản Mường” hay các điệu xòe Thái, hát then, hát lượn... vẫn đang âm thầm nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ, góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa bền vững.

Có thể nói, “Đặc trưng văn hóa truyền thống 54 dân tộc Việt Nam” là bức tranh toàn vẹn, đa sắc về những giá trị truyền thống, tri thức dân gian và bản sắc độc đáo của mỗi cộng đồng. Tác phẩm không chỉ hệ thống hóa một cách khoa học những nét đặc trưng văn hóa của từng dân tộc mà còn phân tích sâu sắc bối cảnh lịch sử, ý nghĩa tinh thần và giá trị xã hội của từng phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, giúp người đọc hiểu trọn vẹn hơn về đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc anh em. Trong bối cảnh toàn cầu hóa đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo tồn văn hóa truyền thống dân tộc, cuốn sách càng trở nên ý nghĩa và giá trị.