Xuân sắc ca trù Cổ Đạm

Ít người biết rằng, ở Hà Tĩnh có một làng quê là một trong những cái nôi của ca trù. Đó là xã Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân, quê hương đại thi hào Nguyễn Du. Những năm gần đây ca trù Cổ Đạm dần được hồi sinh, xuân sắc.

Nôi của ca trù Trung bộ

Theo Đại Nam Sử ký thì làng Cổ Đạm xưa (nay là xã Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) từ thế kỷ 16 đã xuất hiện ca trù và hình thành nên giáo phường ty Cổ Đạm. Cổ Đạm dần trở thành trung tâm ca trù của 4 phủ, 12 huyện Nghệ An, Hà Tĩnh và là giáo phường vào loại lớn nhất ở Bắc Trung Bộ. Trước kia, Cổ Đạm là nơi hội tụ của các tao nhân mặc khách về đây để dự lễ hội ca trù.

Theo lưu truyền trong nhân dân thì người sản sinh ra đàn đáy và khúc hát ca là ông Đinh Lễ. Ông sinh ngày 12 tháng 6 âm lịch, vào đời Lê cách đây hơn 500 năm, ở làng Phủ Giáo, tổng Cổ Đạm. Ông vốn là người thông minh, học cao biết rộng và đàn rất hay. Không những hát ở quê nhà, ông còn đi hát rong, hát dạo ở các chợ và nơi đông người. Trong một lần đi hát ở Thanh Hóa, ông được quan phủ Mạc Đình Sa mời về hát ở nhà. Giọng hát không những làm say lòng bao tao nhân mặc khách mà còn làm say lòng cô Kiều Hoa tuổi 16-con gái rượu của ông quan phủ Mạc Đình Sa. Cô Kiều Hoa vốn đẹp người, đẹp nết nhưng cô bị câm từ nhỏ, đến khi nghe tiếng đàn đáy và giọng hát của Đinh Lễ thì bỗng nhiên nói được nên lời. Với tình yêu say đắm của mình nên Kiều Hoa đã vượt qua bức tường của lễ giáo phong kiến để đi đến hôn nhân với Đinh Lễ. Sau khi trở thành vợ chồng, Đinh Lễ đã xin phép gia đình bên ngoại đưa vợ về quê nhà ở Cổ Đạm và lập nên gánh hát ca trù nổi tiếng sau này.

Để ghi nhớ công lao người đã sản sinh ra cây đàn đáy và khúc hát ca trù, nhân dân 4 phủ và 12 huyện của vùng Nghệ An và Hà Tĩnh đã quyên góp tiền của để xây dựng nhà thờ tổ của ca trù lấy tên là Đinh Lễ điện xứ ca trù Cổ Đạm. Hằng năm, từ 13 đến 16-3 âm lịch, giáo phường Cổ Đạm náo nức đón các giáo phường bạn từ 12 huyện về dự hội. Đào kép Cổ Đạm xưa thường được mời đi truyền nghề hoặc đi hát ở các nơi: hát lễ thần (hát cửa đình), hát chầu ở các nhà quan (hát cửa quyền) và hát ở hội hè, đình đám. Con gái trong giáo phường hầu hết đều biết hát. Xuyên suốt gần ba thế kỷ, thời nào Cổ Đạm cũng có những người nổi danh tài sắc. Ngay như danh nhân Nguyễn Công Trứ khi chưa làm quan cũng từng là một kép của giáo phường Cổ Đạm, ông không những đàn giỏi, hát hay mà còn sáng tác nhiều bài nổi tiếng.

Bồng con đi hát ca trù

85 tuổi, bà Phan Thị Mơn ở xã Cổ Đạm, huyện Nghi Xuân không chỉ nổi tiếng với vai mẹ liệt sĩ trong bộ phim Ngã ba Đồng Lộc mà còn là một đào hát có tiếng từ đầu thế kỷ trước. Năm 17 tuổi, đào Mơn đã thuộc làu hơn 30 làn điệu ca trù và theo gánh hát kép Hưng đi biểu diễn khắp các tỉnh Trung kỳ. Năm 2000, bà Mơn lưng còng chống gậy đến từng gia đình vận động các bạn trẻ học hát ca trù. Lúc đầu là các em học sinh, sau đó các chị trong làng người con bồng, con bế cũng đến xin được học hát. Được sự ưu ái, khuyến khích của chính quyền địa phương, câu lạc bộ ca trù Cổ Đạm 1 do bà Mơn làm chủ nhiệm, kiêm dạy ca trù miễn phí đã ra đời từ đó.

Để giữ gìn vẻ đẹp văn hóa truyền thống của lễ hội ca trù Cổ Đạm, hằng năm huyện Nghi Xuân phối hợp với xã Cổ Đạm đầu tư kinh phí mời các nghệ nhân cao tuổi tập huấn cho lớp trẻ. Hiện nay, huyện đã thành lập được hai câu lạc bộ, một thuộc trung tâm văn hóa-thông tin huyện, một ở xã Cổ Đạm. Hiện huyện đang có 3 thế hệ hát ca trù: thế hệ cao niên, thế hệ trung niên và thanh thiếu niên. Các vị cao niên chân chậm mắt mờ đi phải chống gậy hoặc có người dìu mà vẫn hăng hái ghi âm lại các bài ca trù, biểu diễn trong lễ hội, hướng dẫn luyện giọng cho các cháu. Ở xã Cổ Đạm, hiện các nghệ nhân cao tuổi đang tập cho 24 người trong đó có 11 em từ 12 đến 15 tuổi học vào buổi tối. Mấy năm gần đây, trong ngày giỗ tổ, ca trù lại được tổ chức ở nhà thờ họ Phan, người dân Cổ Đạm và các xã lân cận đến thưởng thức và cổ vũ rất đông. Tại Liên hoan ca trù toàn quốc lần thứ nhất tổ chức tại khu di tích Nguyễn Du, CLB ca trù Cổ Đạm 1 do bà Mơn làm chủ nhiệm đã đoạt 3 huy chương vàng. Trong đó, bà và người bạn hát Phan Thị Nga đều nhận huy chương bạc ở cái tuổi ngoài 80!

Bác Nguyễn Phùng-76 tuổi, nguyên là Chủ nhiệm CLB ca trù Cổ Đạm cho biết: “Ca trù hiện tại đã có một sức sống mạnh mẽ trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Cổ Đạm”. Đã nhiều lần Viện âm nhạc Việt Nam mời CLB ca trù Cổ Đạm vào cung đình Huế biểu diễn, tham gia làm phim giới thiệu về nghệ thuật ca trù và để chuẩn bị hoàn tất hồ sơ đệ trình lên UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể. Sở Văn hóa - Thông tin Hà Tĩnh cũng đang có kế hoạch xây dựng trên khu lưu niệm Nguyễn Du một sân khấu dành riêng cho hát ca trù cũng như các loại hình dân ca, hò vè, ví dặm, ví phường nón, hát chèo Kiều là những loại hình nghệ thuật đặc sắc của địa phương.

Tết đến, Xuân về, khách phương xa và những người con của quê hương về thắp nén hương thơm trên mộ của Đại thi hào Nguyễn Du và đền thờ Nguyễn Công Trứ, lại được thưởng thức nét ca trù ngọt ngào tràn đầy sức sống trên mảnh đất quê hương ấm tình người và giàu bản sắc văn hóa.

THÁI HÀ