Ai đã từng một lần về thăm quê tôi: Yên Lập-Phú Thọ, hẳn khó có thể quên được hương vị đặc sản: Xôi nếp gà gáy - sản phẩm đặc trưng được trồng trên những nương lúa xa tít hay ruộng bậc thang. Tương truyền, ngày xưa một cô gái đến tuổi lấy chồng trước khi về làm dâu, ngoài những vật dụng như: chăn bông, gối, vòng bạc… bà mẹ còn đưa cho cô gái một chiếc túi, trong đó có những hạt thóc tròn mẩy, vàng ươm cùng lời dặn: “Người dâu hiền thảo phải biết cấy lúa, trồng bông, dệt vải…”. Đến nhà chồng, cô cẩn thận cất những hạt thóc đó vào góc nhà. Hai ngày sau, mẹ chồng dặn con dâu:

- Ngày mai nhớ dậy sớm giã gạo, nấu xôi để mẹ cúng Thần Nông làm lễ “xuống đồng”.

Thế rồi say với men duyên mới, hai vợ chồng trẻ đã ngủ quên, mãi đến tiếng gà cất tiếng gáy báo hiệu buổi sáng vang lên, cô dâu mới giật mình tỉnh giấc. Không dám làm ảnh hưởng đến giấc ngủ của mẹ chồng, cô luống cuống tìm thóc giã gạo, thổi cơm. Nàng dâu hiền thảo mừng rơi nước mắt khi cô được mẹ chồng khen xôi dẻo, trắng, thơm… Nàng chợt giật mình nhớ ra trong lúc luống cuống đã lấy nhầm túi thóc “hồi môn” mẹ đưa cho hôm nào, giờ chỉ còn lại ít hạt vương vãi. Cố nhặt những hạt thóc ít ỏi còn lại đem gieo nhân giống…

Đó là câu chuyện tôi nghe mẹ kể về một nàng dâu hiền thảo. Hiện nay nếp gà gáy vẫn được người dân quê tôi trồng trên những chân ruộng bậc thang. Xôi nếp gà gáy ở quê tôi còn được dùng làm rượu hay thiết đãi khách quý trong những ngày lễ, tết quan trọng. Qua bao đời nay khi khoa học kỹ thuật phát triển, người dân quê tôi đã trồng thêm nhiều giống lúa mới cho năng suất cao hơn, nhưng nếp gà gáy (tuy năng suất không cao) vẫn là thứ đặc sản được nhiều người ưa trồng. Xôi nếp gà gáy còn góp phần lưu giữ nét văn hóa truyền thống trong đời sống người dân quê tôi.

HÀ KHÁNH (HT: 6TH, 63 Xuân Hòa, Phúc Yên, Vĩnh Phúc)