Mùa xuân Mậu Tý, chúng tôi đến thăm ông, trước khi ông chuẩn bị một chuyến “dạo chơi Nam Bắc Tây Đông”. Có đến mấy cái giấy mời ông tham gia các hội thảo về VHDG được gửi đến cùng lúc khi chúng tôi bước vào căn hộ chung cư C3, Quang Trung, thành phố Vinh, Nghệ An. Căn phòng tràn ngập sách quý. Sách trên tường, trên cửa sổ, cửa thông gió và trên bàn...

PV: Thưa PGS, điều gì đã khiến ông say mê khám phá, giữ gìn kho tàng giá trị văn hóa dân gian Xứ Nghệ?

PGS Ninh Viết Giao: Sau thành công của cuốn sách đầu tiên, tôi hiểu, “sứ mệnh” của đời mình chính là VHDG Xứ Nghệ. Hấp lực của VHDG Xứ Nghệ rất lớn. Ẩn chứa trong từng câu ca, chuyện kể, điển tích và những đặc sắc văn hóa hữu thể, vô thể là quá khứ nhiều thế kỷ con người Xứ Nghệ - vùng biên ải một thuở của nước Việt. “Hát phường vải” được hoàn thành năm 1961, là công trình được dư luận, giới học thuật quan tâm, và tôi cũng rất tâm đắc với công trình này. Nhắc đến VHDG Xứ Nghệ, phải nhắc đến hát phường vải, hát ví dặm với rất nhiều làn điệu phong phú. Ở đó, cái chất giọng đặc trưng của người Nghệ được phô diễn một cách nhuần nhị và hấp dẫn, nội dung lời ca trong hát ví dặm phản ánh cuộc mưu sinh khó nhọc, cuộc đấu tranh bền bỉ với thiên nhiên, giặc giã suốt hàng thế kỷ… Không có điều gì khác là chính vẻ đẹp trong sáng, nguyên sơ của ca dao, tục ngữ, dân ca, truyền thuyết, cổ tích, những phẩm cách đáng quý của đất, người Xứ Nghệ đã cuốn hút, dẫn dụ tôi đi theo, đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu cả cuộc đời… Tôi cho rằng, có những nhận định của tôi về VHDG Xứ Nghệ từ thời tuổi trẻ, từ những năm giữa thập niên 50 thế kỷ XX cho đến bây giờ, vẫn khó có thể thay thế, thậm chí, khó có thể bổ sung thêm gì nhiều…

PV: Và trong “thế giới phẳng”, giữa cơn lốc “toàn cầu hóa” hiện nay, những giá trị văn hóa dân gian Xứ Nghệ mà PGS đã tìm, lưu giữ đó, sẽ tồn tại và phát triển như thế nào? Hay nói cách khác, số phận của nó sẽ ra sao?

PGS Ninh Viết Giao: Khi khái niệm về một “thế giới phẳng” do nhà báo Mỹ Thomas L.Friedman đưa ra, với ý nghĩa mọi “mấp mô” thuộc mọi phạm trù biên giới, lãnh thổ, sự toàn vẹn chủ quyền quốc gia, chế độ chính trị - xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa, sự khác biệt về tôn giáo, chủng tộc, lịch sử, địa lý…, tất cả phải được duy trì, được bảo vệ, được xử lý theo hướng góp thêm vào cho tính “phẳng” của thế giới; quốc gia nào cũng phải ứng xử như thế nếu như không muốn tự cô lập mình… thì trong suy nghĩ của tôi vẫn băn khoăn một điều, tại sao cái từ “Xứ” Nghệ, vốn chỉ xuất hiện và được sử dụng trong hành chính vài chục năm, khoảng giữa thế kỷ XV, so với từ “trấn” Nghệ An được dùng chính thức xuyên suốt nhiều thế kỷ đến đầu thời Nguyễn… nhưng rồi, rốt cuộc, còn lại đến thế kỷ XXI, vẫn là từ “xứ”. Lý giải được điều này, sẽ thấy quy luật vận động, phát triển của các giá trị văn hóa “vô thể”. Từ đó suy ra, toàn cầu hóa với sức mạnh “khủng khiếp” của nó không chắc là sẽ “san phẳng” được tất cả mọi thứ, nhất là trong lĩnh vực văn hóa-tinh thần.

PV: Nhưng, nhiều nhà nghiên cứu, học giả khác đã dự báo sẽ có sự lung lay của các giá trị đó…

PGS Ninh Viết Giao: Trong "thế giới phẳng”, muốn tồn tại và vươn lên, phải có “sức sống”. Sức sống của VHDG Xứ Nghệ chắc chắn là đã có và sẽ còn. Tôi chỉ xin minh họa bằng những ví dụ trong lĩnh vực gia đình. Xứ Nghệ ta xưa kia là nơi biên trấn, đầu sóng ngọn gió của đất nước. Điều kiện sống, không gian sống rất khắc nghiệt, bởi thế cư dân xứ Nghệ phải liên tục đấu tranh. Những lúc ấy, lấy sức mạnh nào để gìn giữ, bảo vệ gia đình? Môi trường sống như vậy buộc các gia đình và lớn hơn là các dòng họ phải tự tạo lấy cho mình một hàng rào kiên cố nhưng vô hình - đấy là gia phong. Cứ thế sự giáo dục nghiêm túc, chặt chẽ, thậm chí có lúc khá bảo thủ và hà khắc theo nền nếp của từng nhà, dần dà qua thời gian, hình thành truyền thống gia phong Xứ Nghệ. Sẽ có sự “lung lay” chứ không phải là “bị san phẳng”, đó là sự lung lay mang tính hai mặt. Nó sẽ làm các giá trị văn hóa, tinh thần thêm vững chắc đồng thời cũng sẽ điều chỉnh, gọt giũa những cái đã tỏ ra lạc hậu, không phù hợp thời đại mới; xây dựng và phát triển những giá trị văn hóa, tinh thần mới. Ví như, tính gia trưởng, bảo thủ trong nhiều gia đình Xứ Nghệ ngày xưa đã làm cho các thành viên gia đình mất đi tính năng động. “Thế giới phẳng” sẽ làm cải biến điều đó, bởi các thế hệ sau này đã có nhận thức khác về vai trò của cá nhân. Ngay bây giờ, chúng ta đã thấy các điều kiện KT-XH đã chuyển sang một “chất”, mới mang tính năng động, sáng tạo và tự chủ, do đó, sự vận hành của nó sẽ “cuốn” theo, chi phối mọi cá thể, mọi thiết chế tự điều chỉnh cho phù hợp… Nếu vẫn có một vài gia đình, dòng họ cưỡng lại quy luật đó, chắc chắn là sẽ dẫn đến xung đột… Sự “lung lay” do “toàn cầu hóa” tác động đến các giá trị VHDG Xứ Nghệ, có thể được suy ra từ ví dụ nhỏ trên.

PV: Nhưng chúng ta có bộ máy nhà nước với đầy đủ các thiết chế văn hóa, thưa PGS, chẳng lẽ lại để mọi điều cứ diễn ra một cách tự nhiên?

PGS Ninh Viết Giao: Nhà nước, các thiết chế văn hóa, các cơ quan quản lý lĩnh vực này sẽ phải làm gì trong “thế giới phẳng”, đó là một câu hỏi lớn. Nhưng tôi cho rằng, phải đánh thức lòng tự tôn huyết thống, tự hào về các giá trị VHDG Việt Nam và của từng địa phương, tôn vinh những giá trị đã được bảo tồn qua lịch sử; những nghệ nhân, nhà văn hóa. Quảng bá rộng rãi những nét đẹp trong cư xử, đối nhân xử thế giữa con người với con người, giữa con người với tổ chức. Thời nào cũng vậy thôi, khi đến nhà nào chỉ cần nhìn qua những cách đối đáp, ứng xử, đi đứng của con cái thì biết ngay gia đình ấy có gia phong, nền nếp hay không. Đó là kết quả của một quá trình, là công lao của nhiều người: cha mẹ, thầy cô, bà con láng giềng. Chứng kiến một vụ va chạm, giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp, sẽ thấy ai là người tốt, ai là người có tầm cao về văn hóa… Tất cả những mặt tốt và chưa tốt đó, đều thuộc về cộng đồng chúng ta, không ai từ chối được trách nhiệm của mình. Làm sao để khi người Nghệ đi đến vùng miền khác, sẽ được kính trọng bởi những phẩm chất văn hóa tốt đẹp truyền thống nhưng cũng dễ dàng hòa nhập vào cuộc sống nơi bản địa…