QĐND - Cố Thành (1956-1993) là một trong những nhà thơ lớn nhất của Trung Quốc cuối thế kỷ XX. Giai đoạn Trung Quốc cải cách đất nước cuối thập niên 1970 cũng là lúc Cố Thành bắt đầu sáng tác thơ. Cùng với các nhà thơ trẻ khác, Cố Thành đã thực hiện cuộc cách tân thơ ca toàn diện; và cũng từ đó, ông bị xếp vào nhóm “mông lung thi”. Năm 1987, ông rời Trung Quốc sang sống ở châu Âu; nhờ tiếp xúc với một nền văn hóa mới mà thơ ông đã có chuyển biến rõ rệt khi đi sâu vào những biến tấu của ngôn ngữ.
Tụng ca mùa xuân
Tôi sống giữa thế giới này
Với trái tim của tôi
Này trái tim, trái tim của tôi ơi
Miếng trái cây thật tươi
Từng có lần đẫm máu mặt trời
Tôi là chàng hoàng tử
Trái tim tôi là vương quốc của tôi
Này vương quốc, vương quốc của riêng tôi
Tôi muốn xoay nòng đại bác bằng đồng
Đặt trên lỗ châu mai
Tôi muốn bảo mụ phù thủy nhỏ kia
Rằng người ta không thể bỏ đi khỏi xứ sở này
Xứ sở ơi, mảnh đất này ơi
Trên con đường bẩn thỉu sớm mai
Mọc những bụi gai đâm tua tủa
Khi em trở thành trái tim tôi
Tôi sẽ trở thành thế giới
Ôi thế giới! Hãy trở thành thế giới!
Những đại dương xanh hớn hở quanh tôi
Hân hoan ngắm bão bùng nhảy múa.
Nghĩa trang của tôi
Nghĩa trang của tôi
không cần hoa
không cần những tiếng thở dài hay những lời nức nở
Tôi chỉ muốn có một vài cây dương
đứng reo vui ở đó
và một thảm cỏ xanh dập dờn trong gió
long lanh, long lanh
dưới những vầng mây và dưới mặt trời.
Sinh nhật
Vào ngày sinh nhật tôi
Có người tặng tôi một chiếc ví sặc sỡ
Tôi không có tiền
Cũng chẳng muốn những đồng xu vô vị
Tôi đi ra phía sau gò đất lớn lạ lùng
Để nhìn những bông hoa thương yêu tôi
Tôi bảo: Giờ mình đã có một nhà kho
Mình có thể chứa những hạt hoa trong đó
Tôi nhét đầy chiếc ví những hạt hoa
Một vài hạt đen, nhấp nhánh
Như những con mắt nhỏ kỳ khôi
Tôi bảo những hạt hoa:
Đừng sợ nhé
Mình sẽ mang bạn đến ngôi nhà của Mùa Xuân
Nàng sẽ trao cho bạn
Tấm áo khoác màu xanh
Và những chiếc mũ bông kết hoa trên vành
Tôi có một chiếc ví nhỏ
Tôi không hề cần tiền
Tôi chẳng thích những đồng xu không đâm chồi nảy lộc
Tôi chỉ muốn nhét đầy những hạt hoa li ti vào ví
Tôi muốn chúc mừng sinh nhật của hoa.
Tôi - thằng bé ngỗ ngược
Tôi, thằng bé ngỗ ngược
Có lẽ vì mẹ nuông quá nên hư
Tôi muốn mỗi phút giây
Đều rực rỡ như màu sáp
Tôi muốn
Vẽ những bức tranh dễ thương trên giấy trắng
Vẽ sự tự do vụng về
Một con mắt
Chưa bao giờ ướt lệ
Một cái lông chim, một chiếc lá cây đính vào trời rộng
Một đêm xanh lơ, một trái táo xanh lơ
Tôi muốn vẽ dung nhan bình minh
Vẽ những nụ cười cho sương mai chứng kiến
Vẽ một tình yêu tinh khôi nhất
Không gợn chút niềm đau
Vẽ người tình nhân
Trong tâm tưởng
Nàng chưa từng thấy những đám mây đen
Màu mắt nàng – màu trời trong biếc
Nàng cứ mãi nhìn tôi thôi
Nhìn mãi
Chẳng bao giờ nàng đột ngột quay đi
Tôi muốn vẽ những phong cảnh xa xôi
Vẽ chân trời sáng tươi và sóng vỗ
vẽ thật nhiều dòng suối hồn nhiên
những ngọn núi phủ cỏ tơ phơn phớt
Tôi sẽ vẽ vạn vật gần nhau lại
Để yêu nhau
Để mọi náo động của mùa xuân êm đềm
Sẽ khai sinh một bông hoa bé bỏng
Tôi muốn vẽ hình ảnh của tương lai
Dẫu chưa thấy, dẫu là điều bất khả
Nhưng tôi biết rằng nàng rất đẹp
Tôi vẽ tấm áo choàng nàng khoác lúc sang thu
Vẽ những cây nến bập bùng, những lá phong cháy đỏ
Và nhiều lắm những trái tim ngừng đập
Bởi tình yêu dâng tặng cho nàng
Tôi muốn vẽ đám cưới
Vẽ buổi hội hè tôi dậy tự tinh mơ
Những giấy kẹo trang hoàng cho ngày lễ
Và những tranh từ truyện thần tiên.
Tôi, đứa trẻ ngỗ ngược
Muốn xóa sạch mọi điều bất hạnh
Vẽ cửa sổ khắp nơi trên mặt đất
Để những con mắt ở lâu trong tối tăm
Sẽ học được thói quen của ánh sáng
Muốn vẽ những cơn gió
Những đỉnh núi
Đỉnh núi này cao hơn đỉnh kề bên, cứ thế…
Muốn vẽ giấc mơ của người phương Đông
Muốn tô màu cho biển
Nỗi hân hoan bất tận rì rào
Và cuối cùng, ở một góc giấy thôi,
Tôi muốn vẽ chính mình
Một con gấu trong rừng già Victoria
Nó ngồi yên
Mắt đăm đăm
Giữa những cành cây
Con gấu không nhà
Chẳng ai chờ đợi nó ở miền xa
Nó chỉ có vô số những giấc mơ
Như những trái dâu ngọt lịm
Và đôi mắt đăm đăm mở lớn
Tôi mong chờ
Tôi suy nghĩ
Nhưng chẳng hiểu vì sao
Chẳng ai trao cho tôi sáp vẽ
Chút sắc màu trong khoảnh khắc cũng không
Tôi chỉ có chính tôi
Những ngón tay và những nỗi đau
Tôi chỉ có thể
Xé tờ giấy trắng tinh này thành trăm mảnh vụn
Cho chúng bay đi để tìm lũ bướm
Cho chúng nhòa đi khỏi thực tại này
Tôi là một đứa trẻ
Mẹ nuông quá nên hư
Tôi, một thằng ngỗ ngược.
Hải Ngọc chuyển ngữ
MẸ TRƯỜNG SƠN TÓC MÂY BẠC PHƠ…
Ai hành quân qua đây
Trên lối mòn trâu kéo gỗ
Ai nghỉ đêm nơi đây
Còn dấu tro tàn bếp lửa
Đồng chí nào chia tay nơi đây
Ngã ba rừng hoang lá đầy.
Ôi những con đường chỉ một lần qua
Hai mươi năm biết ai còn nhớ
Nhưng từ đó cây hoang rừng già
Thương mãi đàn con gian khổ
Đất nhớ chân người thiết tha...
Mẹ Trường Sơn tóc mây bạc phơ
Lòng vẫn đau mưa nguồn chớp bể
Hai mươi năm dài trên trán mẹ
Những con đường rừng vẽ nét ưu tư.
Ôi những con đường không tên
Dưới ngàn cây im lặng
Vẫn nối tình đất nước hai miền
Vẫn đêm ngày chở máu về tim.
Tôi đi trên những con đường ấy
Mang Việt Nam trong linh hồn
Cuộc hành trình dài hai mươi năm chưa hề mỏi
Tôi vẫn theo đường rừng mải miết vượt Trường Sơn.
Hôm nay trên đường đánh Mỹ
Tôi dừng chân mắc võng qua đêm
Nghe suối khuya động tiếng thì thầm
Tiếng ai nói cười trong giấc ngủ.
Quên một ngày đường dài nắng đổ
Trong giấc mơ thơm mùi cỏ lá
Ai người xưa một lần qua đây
Đang cùng tôi có mặt đêm nay.
Người đã qua đây hành quân giết giặc
Người sẽ qua đây đẵn gỗ xây nhà
Trên dấu chân người nhọc nhằn gian khổ
Loài lan rừng mùa xuân nở hoa.
(Tôi đi trên những con đường rừng cũ – Hoàng Phủ Ngọc Tường)
Ít có nơi đâu và hiếm có bao giờ mà cuộc sống của vô số con người Việt Nam lại gắn liền với rừng rúi như trong hai cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Có thể nói, hàng triệu con người Việt Nam trong suốt ba mươi năm ấy đã lấy rừng núi làm nơi ăn chốn ở, lấy mỗi gốc cây con suối làm nhà cửa quê hương, và không ít người đã gửi lại cả hình hài xương cốt trên những ngọn núi triền đồi không tên, những nẻo rừng xa hút. Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù..., nhà thơ của Việt Bắc chống Pháp đã khái quát sinh động và trọn vẹn tình thế và tâm thế của cả một thế hệ đi đánh giặc.
Vừa là người trong cuộc vừa là chứng nhân của thời đại, những nhà thơ nhà văn của chúng ta ngày ấy đã biết để cho những chất liệu về rừng núi in đậm dấu ấn lên những trang viết của mình. Trong thơ văn của họ, cả Trường Sơn luôn hiện lên như một mái nhà che mưa nắng, như một kho hậu cần khổng lồ nuôi hết mọi con người, lại như một khu vườn mênh mông tỏa bóng chở che, sẻ chia số phận với mỗi cuộc đời. Thơ viết ở rừng và về rừng do vậy cũng mênh mông và bất tận như cảnh trí và hương sắc của đại ngàn. Trẻ trung nghịch ngợm như Phạm Tiến Duật, đằm thắm và da diết như Nguyễn Duy, mộc mạc và khỏe khoắn như Nguyễn Đức Mậu, sâu lắng và thâm trầm như Nguyễn Khoa Điềm..., và còn nữa, trong bài thơ trên đây chẳng hạn, ta sẽ gặp một giọng thơ rất đặc thù của một nhà thơ xứ Huế, anh Hoàng Phủ Ngọc Tường.
Đặc thù rất Huế đó trước hết là lối cảm xúc có cái gì ngậm ngùi và thương cảm hình như đã ngấm vào trong máu của những người con xứ này:
Mẹ Trường Sơn tóc mây bạc phơ
Lòng vẫn đau mưa nguồn chớp bể
Hai mươi năm dài trên trán mẹ
Những con đường rừng vẽ nét ưu tư
Những câu thơ như vẽ nên nỗi hiu quạnh, như có ngọn gió lạnh nhè nhẹ thổi qua giữa những con chữ, thứ cảm xúc buồn buồn, dìu dịu ấy có một sức thấm sâu và lan tỏa kỳ lạ. Thực lòng, chính tôi đã không biết bao lần bắt gặp mình đang lẩm nhẩm trong đầu những dòng thơ dịu nhẹ ấy của anh Tường mà không biết vì sao, không cố ý cũng chẳng vô tình. Thơ viết ở rừng, về Trường Sơn mà sao còn theo tôi về tận thành phố, đến tận hôm nay, kể cũng lạ. Tôi vẫn nghĩ, viết về rừng mà buồn bã một chút cũng là phải nhẽ, Ngã ba rừng hoang lá đầy sao không buồn, có người không lên rừng mà cũng còn cảm được Rừng đông buốt giá mưa bay buồn rầu như Trịnh Công Sơn kia mà. Chất Huế ấy, nỗi hiu quạnh phảng phất ấy đã phủ lên khắp những ngả rừng của Hoàng Phủ Ngọc Tường để vẽ nên một bức tranh sơn thủy hữu tình với những dấu chân người đi đánh giặc mang nặng tấc lòng ẩn, không ồn ào mà lắng đọng, mà trĩu nặng tâm tư, ắp đầy khắc khoải.
Đặc thù thứ hai của chất liệu thơ ở đây cũng có cái gì rất Huế. Cùng với một góc nhìn, lối cảm của một cây bút trí thức thâm hậu, ấy là cách nói giàu tính khái quát, một thứ triết học nhân bản được hóa thân vào những chi tiết của đời thường. Ấy là cách cảm nhận về rừng như một bà - mẹ - lớn, vóc dáng mênh mông, tình tứ ôm trùm, mà mỗi chúng ta là một đứa con nhỏ dẫu đi cùng trời cuối đất vẫn lặn ngụp trong nỗi yêu thương chở che của mẹ. Cách nhìn đó đã đành thời nào cũng có, ở đâu cũng có, nhưng dường như chỉ trong những tháng ngày gian nan nguy khốn nó mới được chúng ta gọi lên da diết hơn lúc nào hết, và với những đứa con xứ Huế, tiếng gọi, âm điệu nặng tình ấy càng sâu thẳm đến nao lòng, với những Trần Quang Long, Trần Vàng Sao, Ngô Kha trong thơ và Trịnh Công Sơn trong âm nhạc... Đó là thứ cảm xúc tuyệt đối chân thành, quá đỗi thiêng liêng sinh ra trong côi cút, đau thương và máu lệ. Đó cũng là cách mà chính Xuân Diệu, trong những chuyến công tác vào tuyến lửa Khu Bốn, đã hình dung về những “đêm hành quân”, chân bước đi dò dẫm trên Đất Mẹ mà như trở về thuở sơ sinh, như “đứa trẻ con đôi mắt khép - sờ mặt mẹ bằng đôi tay tha thiết”, cái cảm giác thân thương và cụ thể đến như là trực giác.
Cả bài thơ này là khúc tự tình của một đứa con đi đánh giặc mà như đi trong vòng tay dịu dàng ôm ấp của người mẹ rừng sâu núi cả, người mẹ lớn Quê hương và Tổ quốc. Để rốt cuộc, bài thơ đóng lại trong một hình ảnh bất chợt lóe sáng, ấm áp và nồng hậu như đạt đến bến bờ của yêu thương và hạnh phúc:
Người đã qua đây hành quân giết giặc
Người sẽ qua đây đẵn gỗ xây nhà
Trên dấu chân người nhọc nhằn vất vả
Loài lan rừng mùa xuân nở hoa.
Bạn hãy thử nhấm nháp hai câu kết của bài thơ mà xem, sẽ thấy nó ý vị ngọt ngào như một thứ mật ngọt của rừng hay một lời tình tự của mùa xuân.
Anh Ngọc