Tây trấn Thăng Long - Đền Voi Phục

Tượng voi quỳ ở cổng ra vào Đền Voi Phục

Đền Voi Phục nằm trong khuôn viên Công viên Thủ Lệ (Hà Nội), là một trong bốn trấn chính của Thăng Long, trấn giữ phía Tây của kinh thành xưa. Gọi là đền Voi Phục bởi trước cửa đền có đắp tượng 2 voi quỳ ngay ở cổng đi vào. Đền được xây dựng trên đất làng Thủ Lệ, nên còn có tên là đền Thủ Lệ. Từ khi khởi lập, đền có tên là đền Linh Lang, thờ thần Linh Lang Đại Vương. Đền được dựng từ đời Lý Thái Tông (1028-1054).

Tương truyền, bà hoàng phi họ Nguyễn người làng Bồng Lai (huyện Đan Phượng) đang tắm ở hồ Dâm Đàm (tức Hồ Tây) bỗng có rồng hiện ra, phun nước thơm vào mình. Về nhà bà có thai trong vòng 14 tháng, rồi sinh ra Linh Lang. Vua Lý Thánh Tông (1023 - 1072) cho bà đưa con về nuôi tại chỗ ở cũ của bà là trại Thủ Lệ. Lớn lên, Linh Lang khôi ngô, trên người có 28 vảy rồng và 7 hàng chấm sáng long lanh như ngọc trên ngực. Bấy giờ, quân Tống do Triệu Tiết chỉ huy sang xâm chiếm nước ta. Linh Lang xin vua ban cho một lá cờ và một thớt voi. Chàng cầm cờ, cưỡi voi xông trận, đánh cho quân giặc thua tan tác. Sau ngày chiến thắng, Linh Lang trở về trại Thủ Lệ, rồi mắc bệnh nặng. Nhà vua đến thăm hỏi, chàng tâu rằng mình không phải là người trần, nay đến thời hạn phải ra đi. Linh Lang hóa thành con giao long, trườn xuống hồ, biến mất. Nhà vua phong tước cho Linh Lang là đại vương và sai người sửa lại nơi ở cũ làm đền thờ chàng vào năm Chương Thánh Gia Khánh thứ bảy (1065). Bởi Linh Lang thét voi phải quỳ, nên đền tạc hai con voi đá nằm đặt trước cửa, dân gian gọi là đền Voi Phục.

Trải qua những biến thiên của lịch sử và nhiều lần trùng tu, nay đền Voi Phục vẫn giữ lại được nguyên mẫu kiến trúc của ngôi đền cổ xưa, nét đẹp cổ kính mang đậm bản sắc dân tộc, xứng danh là một trong tứ trấn của kinh thành Thăng Long.

Đền chính là địa bàn phục kích của quân dân ta ngày 21-12-1873 diệt một toán quân xâm lược Pháp, trong đó có viên chỉ huy là Balny d’Avricour . Rồi 9 năm sau vào ngày 19-5-1882 tên quan năm chủ tướng giặc là Henri Rivière đã bị quân Cờ đen giết chết cũng tại Cầu Giấy và đại úy Berthe de Villers bị thương nặng. Năm 1947, từ Hà Nội, thực dân Pháp mở rộng chiến tranh, đánh lên Sơn Tây, đã đốt trụi đền Voi Phục. Từ năm 1953 đến nay, nhân dân đã đóng góp công của để xây dựng lại ngôi đền. Đầu năm 1994 dân làng Thủ Lệ đã quyên góp để đúc lại quả chuông có chiều cao 0,93m, đường kính miệng 0,7m. Thân chuông chia bốn múi, mỗi múi có hàng chữ Hán đúc nổi. Bốn chữ Hán dòng trên là "Tây trấn thượng đẳng".

Ngoài trấn phía tây kinh thành này, Hà Nội còn có một đền Voi Phục nữa ở nhà số 253 phố Thụy Khuê cũng thờ đại vương Linh Lang.