QĐND - Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm hơi
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây, súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
Anh bạn dãi dầu không bước nữa
Gục lên súng mũ bỏ quên đời!
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói
Mai Châu mùa em thơm nếp xôi
Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa
Kìa em xiêm áo tự bao giờ
Khèn lên man điệu nàng e ấp
Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ
Người đi Châu Mộc chiều sương ấy
Có thấy hồn lau nẻo bến bờ
Có nhớ dáng người trên độc mộc
Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Rải rác biên cương mồ viễn xứ
Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh
Áo bào thay chiếu, anh về đất
Sông Mã gầm lên khúc độc hành
Tây Tiến người đi không hẹn ước
Đường lên thăm thẳm một chia phôi
Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy
Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi.
Phù Lưu Chanh, 1948
QUANG DŨNG
Lời bình của ĐỖ TRỌNG KHƠI:
1. Thơ viết thể 7 chữ, thường gọi là thể thất ngôn nhưng tính niêm luật thì tác giả không có dụng ý tuân thủ chặt chẽ và phải nói bài thơ do đó đã vượt thoát ra khỏi từ trường của thể loại, như cánh chim thoát khỏi chiếc lồng sơn son thếp vàng trong mắt nhìn cổ điển để hòa vào một không gian tự chọn cho một cuộc chơi kết cấu nhịp điệu hình ảnh riêng, và vì thế nhịp chuyển động của các hình ảnh được tự do co ruỗi với những lô xô trùng điệp cảnh rừng núi, thác ghềnh hiện ra tươi mới, đầy sinh khí. Nhịp thơ mang được cái không gian, không khí chiến trường: "Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm/ Heo hút cồn mây, súng ngửi trời/ Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống…" và, "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùng/ Mắt trừng gửi mộng qua biên giới…"
Kết cấu đan cài hình ảnh núi rừng đèo dốc, thác ghềnh hiểm trở thách thức bước đoàn quân "không mọc tóc" ra đi "không hẹn ước" ngày trở lại và cứ vậy ở mỗi khổ thơ, ngay sau câu thể hiện sự gian khó lại được lồng ghép ngay hình ảnh tươi tắn, thậm chí vẻ bình yên, mơ mộng: "Mường Lát hoa về trong đêm hơi", hay "Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa", "Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm" và tuyệt vời là hai câu thơ mang nhịp sống, cảnh sắc rất đặc trưng của người dân tộc miền núi Tây Bắc: "Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/ Mai Châu mùa em thơm nếp xôi"… Hai câu thơ này có giá trị bảo tàng lưu giữ nét đẹp cảnh vật, tập quán lao động sinh hoạt và văn hoá ẩm thực. Hình và sắc của "mùa em thơm" thật sự đã đem cho không gian chiến trận một "mùa em" đặc sắc, góp một vẻ mùa riêng, tạo nên một thi phẩm xuất sắc bậc nhất cho dòng thơ thời kháng chiến chống Pháp.
2. Bài thơ chia bố cục làm 9 khổ, trong đó 8 khổ 4 câu, 1 khổ 2 câu thơ. Và kết cấu của 9 khổ thơ chia thành 3 phần, bằng 3/3, với 3 sắc thái cảm xúc, biểu thị cảnh sắc rất khác nhau.
Ta thấy 3 khổ thơ 4, 5, 6 ở giữa bài họa nên một không gian thanh bình, tươi đẹp, như không hề vương màu sắc chiến tranh, ly biệt. Đây là một dụng công xây dựng cảnh sắc không gian nghệ thuật của bài thơ nhằm đạt tới hiệu ứng tinh thần và cảm thức về chiến tranh trong tiến trình cố gắng nhằm giản lược hóa sự gian khổ hy sinh, thi vị hóa vẻ đẹp thiên nhiên sông nước nơi đoàn binh đi qua hay đồn trú lại, sự thanh bình mà vì nó người chiến binh phải có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn.
Nhưng "chiến tranh không phải là trò đùa". Tác giả dù đã dày công điểm xuyết thi vị đến đâu thì cái thực tế chiến trận và kết cục khốc liệt của chiến tranh trước số phận con người, mà nhân vật đại diện ở đây là đoàn quân Tây Tiến vẫn tiếp tục phơi bày ra lộ trình phía trước đầy gian nan: "Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống", đầy khốc liệt, bi thương "Áo bào thay chiếu anh về đất/ Sông Mã gầm lên khúc độc hành". Và có một thực tế của tư tưởng và cảm xúc của bài thơ cần phải nhìn nhận, là niềm vui giữa cảnh và người gặp gỡ giao duyên trên đường hành quân nơi mường bản, trong doanh trại: "Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa…" cũng như hình ảnh trong ký ức "có thấy…", "có nhớ"... mới là những hình ảnh phản ánh cảnh sinh hoạt thường nhật chứ chưa phải là biểu cảm lý tưởng chính trị xã hội, cho mục đích cao cả như một tiêu chí thẩm mỹ thường gặp trong thơ chiến sĩ, chiến đấu, như: "Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ/ Mặt trời chân lý chói qua tim" (Tố Hữu), hay "Anh đi bộ đội sao trên mũ/ Mãi mãi là sao sáng dẫn đường" (Vũ Cao), và đặc biệt ấn tượng "Nước Việt Nam từ máu lửa/ Rũ bùn đứng dậy sáng lòa" (Nguyễn Đình Thi)…
Vì vậy, tư tưởng và cảm xúc trong thơ Tây Tiến có đầy ý chí oai hùng để băng qua mọi hy sinh, gian khổ với vẻ đẹp lãng mạn của đoàn quân tuổi trẻ, của một tinh thần dân tộc quật cường để giành chiến thắng, và đó chính là tư tưởng yêu hòa bình, đánh giặc gìn giữ lấy vẻ đẹp yên bình gấm vóc của non sông đất nước, cho từng thôn bản. "Tây Tiến" chưa đậm màu sắc lý tưởng chính trị xã hội như thể hiện trong những tác phẩm của bạn bè đồng lứa, đồng chí, đồng thời điểm sáng tác.
"Tây Tiến" là một khúc ca lẫm liệt oai hùng và cũng đậm màu sắc bi tráng trong một tâm thế, cảm xúc về thiên nhiên giàu màu sắc lãng mạn. Không khí đời sống ùa vào thơ rất sinh động. Một bài thơ tuyệt tác về nghệ thuật, kỹ thuật tạo dựng hình ảnh sinh động, lung linh, kỳ vĩ mà đọc lên như đọc một cuốn nhật ký chiến trường, đúng như nó là thế, là thế. Khái quát và chân thực.