Tạo sức bật phát triển ngành xuất bản

Phù hợp với yêu cầu thực tiễn

Lần đầu tiên luật tạo cơ sở pháp lý để hình thành, phát triển cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và tập đoàn xuất bản, truyền thông đa nền tảng, đa sản phẩm. Đây không phải là loại hình pháp nhân mới mà là mô hình tổ chức theo pháp luật hiện hành, nhằm tập trung nguồn lực, nâng cao năng lực sản xuất và phổ biến nội dung, phát huy vai trò dẫn dắt, tăng sức cạnh tranh và quảng bá văn hóa Việt Nam.

Đại biểu tham quan màn hình cảm ứng phục vụ giới thiệu, tuyên truyền phát hành sách điện tử của Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, tháng 1-2026. Ảnh: MỘC LAN

Một trong những vấn nạn khiến ngành xuất bản Việt Nam chậm phát triển là tình trạng vi phạm bản quyền. Khoản 16, 17 và 18, Điều 4 đã làm rõ hơn các hành vi in nối bản trái phép, in lậu và in giả xuất bản phẩm. Các quy định mới tăng cường khả năng phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm; bảo đảm truy xuất nguồn gốc, xác định chủ thể chịu trách nhiệm đối với từng công đoạn, qua đó bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo vệ hoạt động xuất bản hợp pháp và lập lại trật tự thị trường.

Một nhóm nội dung được công chúng và nhà xuất bản đặc biệt quan tâm là về cơ chế quản lý nội dung đối với xuất bản phẩm thuộc một số nhóm đề tài: Lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc. Việc quản lý được thực hiện qua 3 lớp: Nhà xuất bản tự thẩm định nội dung; cơ quan chủ quản kiểm tra kết quả thẩm định của nhà xuất bản trong quá trình đăng ký kế hoạch; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đọc, kiểm tra xuất bản phẩm lưu chiểu và cho ý kiến trước khi phát hành.

Luật cũng đổi “đăng ký xuất bản” thành “đăng ký kế hoạch xuất bản”, gắn việc nộp lưu chiểu với đọc, kiểm tra xuất bản phẩm. Nhà xuất bản quyết định phát hành sau 10 ngày kể từ khi hoàn thành nộp lưu chiểu và trong thời hạn 12 tháng; trường hợp thuộc nhóm đề tài đặc biệt phải có ý kiến của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trước khi phát hành.

Trao đổi với phóng viên Báo Quân đội nhân dân, luật sư Đoàn Minh Sơn, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho rằng: Các quy định này là cần thiết và hợp lý về mặt quản lý nhà nước, chủ động phòng ngừa sai phạm liên quan đến nhóm đề tài quan trọng, phức tạp, nhạy cảm. Trong thực tiễn, nếu sai sót, sai phạm liên quan đến nhóm đề tài đặc biệt kể trên chỉ được phát hiện sau khi xuất bản phẩm đã được phát hành rộng rãi, đặc biệt trên môi trường số, thì việc đính chính, thu hồi hoặc xử lý sau đó có thể không loại bỏ hoàn toàn tác động đã phát sinh.

Công chúng tham quan các ấn phẩm đoạt Giải thưởng Sách Quốc gia, tháng 3-2026. Ảnh: VIỆT LINH

Đến hết năm 2025, xuất bản phẩm dạng điện tử là 5.218 xuất bản phẩm/khoảng 35 triệu lượt truy cập (tăng 49,3% về xuất bản phẩm và khoảng 66% về lượt truy cập so với năm 2024). Điều này cho thấy xuất bản điện tử đang mở rộng chiều kích văn hóa đọc, mở ra hướng phát triển đầy triển vọng. Luật đã hoàn thiện quy trình xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử; điều kiện, yêu cầu hoạt động và trách nhiệm của nhà xuất bản, tổ chức phát hành, tổ chức cung cấp dịch vụ trung gian. Tổ chức cung cấp dịch vụ trung gian phải bảo đảm xác định được tổ chức, cá nhân phát hành xuất bản phẩm; lưu giữ và cung cấp thông tin, dữ liệu theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; áp dụng biện pháp nhận dạng nội dung số để bảo vệ quyền tác giả; ngăn chặn, gỡ bỏ hoặc hạn chế truy cập nội dung vi phạm theo quy định.

Mở rộng không gian phát triển ngành xuất bản

Giới xuất bản lâu nay vẫn đánh giá cao Luật Xuất bản năm 2004 đã tạo hành lang pháp lý cho phép triển khai liên kết xuất bản. Nhờ vậy, nhiều cá nhân, tổ chức thành lập công ty sách, tham gia vào quy trình xuất bản, được đứng tên chung với nhà xuất bản. Kết quả, số lượng đầu sách tăng nhanh, từ khoảng 24.000 đầu sách (năm 2004) lên xấp xỉ 50.000 đầu sách/năm trong suốt những năm qua.

Bà Phùng Thị Như Quỳnh, Giám đốc kinh doanh Công ty Cổ phần Sách điện tử Waka tin rằng đây là thời điểm thuận lợi để tiếp tục đầu tư mạnh mẽ hơn vào công nghệ và nội dung số có bản quyền, hướng tới mục tiêu trở thành nền tảng xuất bản số hàng đầu, đồng hành với sự phát triển của ngành xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi số.

Các chính sách đột phá của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản có đi vào cuộc sống hay không, vẫn phải chờ kiểm chứng từ thực thi trong thực tiễn.

Đối với việc hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông, nếu chỉ dừng ở chủ trương mà không sớm xác định rõ tiêu chí, mô hình quản trị, cơ chế tài chính, quyền tự chủ, phương thức huy động nguồn lực và mối quan hệ giữa nhiệm vụ chính trị với yêu cầu vận hành theo cơ chế thị trường thì rất dễ dẫn tới tình trạng “có tên nhưng chưa có lực”.

Các tác giả, đại diện nhà xuất bản và đối tác liên kết nhận giải Sách được bạn đọc yêu thích tại Lễ trao Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII, tháng 3-2026. Ảnh: VIỆT LINH

Ở nhiều quốc gia trên thế giới, mô hình tập đoàn xuất bản rất phổ biến, tạo ra giá trị kinh tế lớn. Bên cạnh hoạt động ở lĩnh vực cốt lõi là xuất bản, các tập đoàn này còn quản lý, kinh doanh bản quyền, góp vốn (kinh phí, bản quyền nội dung...) để sản xuất điện ảnh, trò chơi điện tử và giải trí... Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông không nên chỉ là sự cộng gộp cơ học các đơn vị hiện có mà phải tạo được năng lực mới về công nghệ, bản quyền, dữ liệu, phân phối và khả năng cạnh tranh quốc tế.

Dự báo điểm nghẽn có thể xảy ra khi thực thi chính sách đặt hàng, giao nhiệm vụ; đó là tình trạng ngân sách, định mức kinh tế-kỹ thuật, đơn giá, tiêu chí lựa chọn và đánh giá sản phẩm chưa theo kịp. Nếu thủ tục quá phức tạp hoặc nguồn lực bố trí không ổn định thì những cuốn sách rất cần cho vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số, trẻ em hay nhiệm vụ thông tin đối ngoại vẫn có thể khó đến được đúng đối tượng cần phục vụ.

Theo PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội: Từ nay đến khi luật có hiệu lực, điều quan trọng nhất là phải chuẩn bị đồng bộ các văn bản hướng dẫn, đề án triển khai, nguồn lực và cơ chế kiểm tra, đánh giá. Tinh thần phải là chính sách đi cùng nguồn lực, quyền hạn đi cùng trách nhiệm và mỗi quy định phải đo được bằng kết quả thực tế. Chỉ khi đó, luật mới thực sự trở thành động lực cho ngành xuất bản phát triển.