Ở thôn Tam Tảo, xã Phú Lâm, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh có một ngôi đền cổ tên gọi “Quốc Tế từ”. Di tích lịch sử văn hóa này thờ hai vợ chồng ông bà “Phụ Quốc” Trần Quý và Phương Dung, ân nhân cứu mạng của vua Lý Thái Tổ (Lý Công Uẩn), ông vua đầu tiên khởi nghiệp vương triều Lý với 216 năm thịnh vượng. Ngôi đền gắn liền với câu chuyện xảy ra cách đây hơn một nghìn năm, vẫn được dân gian truyền tụng đến ngày nay.

Vào năm Bính Ngọ (1006), triều đại Tiền Lê suy đồi. Lê Long Đĩnh giết anh trai là Lê Long Việt (Trung Tông) cướp ngôi vua, rồi làm nhiều điều hủ bại, tàn ác. Quần thần trong triều bất phục, khinh bỉ, dân chúng cả nước căm giận oán hờn. Cùng lúc này ở hương Diện Uẩn, châu Cổ Pháp, trấn Kinh Bắc liên tiếp xuất hiện những bài “Sấm ngữ”, bài khuyến và thơ phú mà nội dung đều nói lên là “nhà Lê đã suy tàn, nhà Lý sẽ lên thay”. Thậm chí có những bài còn nói thẳng ra không còn ý tứ xa xôi bóng bẩy nữa:

Tật Lê chìm Bắc thủy

Lý tử thụ Nam thiên

Tứ phương can qua tĩnh

Bát biểu hạ bình yên

Có nghĩa là:

Gốc Lê chìm bể Bắc

Chồi Lý mọc trời Nam

Bốn phương tan giáo mác

Tám cõi được bình an

Thấy tình thế như vậy, Lê Ngọa Triều (Long Đĩnh) lo sợ mất ngôi báu, bèn ra lệnh cho người lùng bắt thủ tiêu Lý Công Uẩn và những người họ Lý.

Một hôm, có tin mật báo “nhân tài ấy đang có trong đám dân phu”, vua Lê liền tức tốc cho quân lính bao vây, lùng sục rất kỹ mà không thấy. Tương truyền rằng: Lý Công Uẩn được mẹ là bà Phạm Thị (quê ở làng Dương Lôi), khôn thiêng báo mộng, khuyên con trốn sang vùng Tam Tảo (Tiên Du) lánh nạn. Vua Lê sai quân đuổi theo và ra lệnh “bắt được là giết”.

Trên đường trốn, đến giữa cánh đồng, Lý Công Uẩn gặp một lão nông đang cày ruộng giữa nắng chang chang. Biết sự thể, không ngần ngại, ông vội vàng đưa chàng trai lạ lánh vào nhà mình. Rồi vợ chồng ông bà Trần Quý-Phương Dung bất chấp nguy hiểm, chẳng sợ trọng tội, đã đào hầm để Lý Công Uẩn xuống ở, sau đó khiêng một chum nước lớn đặt lên miệng hầm. Quan quân của Lê Ngọa Triều lên tới vùng đó khám xét rất kỹ, nhưng cũng không bắt được Lý Công Uẩn. Vua Lê tức lắm gọi “thầy bói” vào cung hỏi để truy lùng tiếp. Thầy bói gieo quẻ một hồi rồi phán rằng: “Thủy tại nhân thượng” (nghĩa là nước ở trên người). Vua Lê suy đoán cho là Lý Công Uẩn đã bị chết chìm ở dưới sông rồi nên bèn truyền lệnh cho quan quân hồi triều. Nơi ấy bây giờ là làng Hồi Quan, nay thuộc xã Tương Giang, huyện Từ Sơn, Bắc Ninh.

Sau khi lên ngôi Hoàng đế, năm Canh Tuất (1010), Lý Công Uẩn nhớ ơn hai vợ chồng lão nông đã cứu mình thoát chết, phong cho ông bà là “Phụ quốc”, cấp lộc điền và ban nhiều ân sủng. Khi ông bà qua đời, vua cho lập đền thờ cúng. Hằng năm, cứ đến ngày mồng 1 tháng 4 âm lịch, dân làng Tam Tảo lại tổ chức cúng giỗ vợ chồng ông bà “Phụ quốc” rất uy nghiêm, trọng thể. Các xã, tổng như Dương Lôi, Tiên Sơn, Đình Bảng… đều phải về đây “gửi giỗ và ăn cỗ”. Khách thập phương cũng về làm lễ dâng hương tưởng niệm rất đông. Ngày này, từ xưa đã trở thành thông lệ: ở Kinh Đô Thăng Long, triều đình cũng cử quan quân, tướng lĩnh về đền thờ ông bà “Phụ quốc” cùng dân làng “làm giỗ”. Chính vì vậy ngôi đền mới có tên là “Quốc Tế từ”, dân chúng quanh vùng thường gọi là “đền Hộ Quốc”.

Ngôi đền lịch sử này nằm ở rìa làng, mặt hướng về phía chùa Tiêu Linh Ứng, ngày đêm ngan ngát khói nhang. Dân làng Tam Tảo rất tự hào có ngôi đền, tự hào quê hương mình có ông bà Trần Quý-Phương Dung đã hết lòng cứu giúp vua Lý Công Uẩn qua cơn hoạn nạn, để sau này ông trở thành vị minh quân làm rạng rỡ cho non sông Đại Việt, sáng lập nên kinh thành Thăng Long-Thủ đô Hà Nội ngày nay.

Phúc Toản