Quan họ làng - Quan họ phố

Một buổi sinh hoạt của Trung tâm Văn hóa Quan họ tại Cung văn hóa Hữu nghị, Hà Nội

“Chính tông” quan họ

Canh quan họ diễn ra tại Cung văn hóa Hữu nghị Hà Nội là sân chơi của hội viên Trung tâm văn hóa Quan họ. Hội viên hoàn toàn không phải là những nghệ sĩ, họ là những người dân bình thường làm đủ các loại ngành nghề từ bộ đội, giáo viên cho đến xe ôm, bốc vác, chủ doanh nghiệp. Họ có điểm chung duy nhất là tình yêu đối với vốn cổ quan họ. Yêu cái vẻ đẹp dung dị mà cao sang, sáng tạo mà thuần khiết của quan họ làng-thứ đã được nhân dân nuôi dưỡng và phát triển hàng thế kỷ qua.

Chúng tôi tìm gặp người tổ chức canh quan họ cổ ở ngay lòng Thủ đô. Bà Thanh Ngân-phó giám đốc Trung tâm văn hóa Quan họ-có vóc người bé nhỏ nhưng có tác phong nhanh nhẹn, bề ngoài trông trẻ hơn độ tuổi 70. Bà là người trực tiếp dạy những làn điệu quan họ cho các hội viên, mọi người đều quý trọng tôn xưng là thầy. Bà tâm sự “Việc chúng tôi đang làm là nhằm cho mọi người biết, hiểu được đúng về quan họ như vốn có, giữ gìn và phát huy bản sắc quý báu của quan họ cổ”.

Suy nghĩ của bà Thanh Ngân khiến không ít người bất ngờ. Chẳng lẽ những gì đang diễn ra không phải là quan họ? Chẳng lẽ quan họ bị “lai căng” đến mất gốc chăng? Trả lời những câu hỏi trên, bà Thanh Ngân cho biết: “Không riêng gì Trung tâm văn hóa Quan họ mà còn có rất nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian đồng tình với chúng tôi rằng không gian văn hóa gốc của quan họ cổ đang dần bị mai một. Nếu điều đó thật sự xảy ra, thì đó là một điều cực kỳ đáng tiếc. Bởi quan họ sinh ra trong dân, thăng hoa trong dân, là một sinh hoạt giải trí của người dân. Khi ta đem những bài quan họ đơn lẻ lên biểu diễn trên sân khấu, vô hình trung đã đưa quan họ rời xa gốc rễ của nó làm người ta ngộ nhận về hình thức diễn xướng quan họ”.

Theo những nghiên cứu và khảo sát của Trung tâm Văn hóa Quan họ, đã từng có tới 150 cách chơi quan họ. Và chơi quan họ chỉ thực sự diễn ra trong canh quan họ cổ với chỉnh thể ba phần chặt chẽ: Chào hỏi, vân vi và giã bạn. Bằng cách tổ chức những buổi hát canh, Trung tâm văn hóa Quan họ đang cố gắng giới thiệu 2 trong số 150 cách chơi này. Trong đó giới thiệu 9 chủ đề lớn thường gặp trong quan họ cổ (do Trung tâm Văn hóa Quan họ phân loại): Phật giáo, chơi tìm, buôn bán, sản xuất, hệ sông nước, tri âm tri kỷ, thủy chung son sắt, dãi tấm lòng son, tài tử quan họ. Trong các buổi hát canh, những hội viên còn góp phần làm rõ thêm về những “kiến thức” quan họ như hát lề lối, hát giọng vặt, giã bạn như thế nào? Cách đối những bài 6 chữ, 8 chữ ra làm sao? Và rất nhiều vấn đề thú vị liên quan đến quan họ cổ…

Có một thực tế rất đáng buồn là mấy năm gần đây đang hình thành một thứ “Quan họ nhà hàng”. “Quan họ nhà hàng” chạy theo một quy tắc duy nhất là nhu cầu của “thượng đế”. Và quan họ nhà hàng cá biệt đã có biến tướng trở thành “quan họ dịch vụ”, “quan họ ôm”… phục vụ cho những “thượng đế” lắm tiền nhiều của muốn ăn chơi theo “mốt thời thượng”. Hiện tượng này nếu không được mọi người nhận thức kịp thời để dập tắt ngay thì sẽ tạo ra một hình ảnh rất xấu về quan họ. Các thành viên của Trung tâm văn hóa Quan họ đã thống nhất với nhau một quy tắc: không mất hình ảnh đẹp của quan họ cổ! Mỗi hội viên tuyên truyền cho con em, người thân nói không với “Quan họ nhà hàng”.

Những nghệ sĩ nhân dân

“Học quan họ không khó lắm”-Bà Thanh Ngân bộc bạch “Ai cũng có thể học được. Năm ngoái tôi có tổ chức một lớp dành cho người nước ngoài, trong đó có hai người là nghiên cứu sinh người Mỹ và người Nhật là cô Lo-ren và cô Ka-oa Giun-kô. Lúc đầu họ còn phải học qua phiên dịch nhưng chỉ sau một tháng họ đã có thể hát khá chuẩn một số bài quan họ đơn giản. Lớp học kết thúc, nhiều người có chung nhận xét quan họ là loại hình nghệ thuật rất dễ phổ biến trong cộng đồng”.

Thực vậy, nếu nhìn vào danh sách hội viên tăng lên rất nhanh qua các năm của Trung tâm Văn hóa Quan họ có thể thấy nhận định trên đúng. Năm 1999, Trung tâm Văn hóa Quan họ được thành lập sinh hoạt trong Hiệp hội UNESCO Việt Nam, lúc đó trung tâm chỉ có khoảng 20 người. Chính bà Thanh Ngân đã đi vận động mọi người tham gia, bắt đầu từ hội đồng hương Bắc Ninh ở Hà Nội. Lúc đầu bà chỉ nhận được lời hứa hẹn, thậm chí còn cả sự phản đối. Có nhà quản lý ngành văn hóa còn thách: Đố cô giữ nổi “quan họ làng”!

Sự thành tâm của bà cuối cùng đã được hưởng ứng. Tết Bính Tuất 2006, Trung tâm Văn hóa Quan họ đã có trên 500 thành viên đã tổ chức rất thành công chương trình Tết Việt 2006 kéo dài 7 ngày 6 đêm tại sân vận động Quốc gia Mỹ Đình. Các hội viên đã tái hiện sinh hoạt quan họ cổ truyền ngày xuân với tục hát canh quan họ Đúm, quan họ Trùm đầu, quan họ đối đáp… tạo nên một không khí văn hóa văn nghệ đậm màu sắc truyền thống rất thu hút người xem. Cũng trong năm 2006, Trung tâm Văn hóa Quan họ đã tổ chức hội nghị tổng kết quan họ làng 1999-2006 với sự tham dự của 1.000 đại biểu đại diện cho 53 làng quan họ các tỉnh Bắc Giang, Bắc Ninh, Hà Nội, Hà Tây, Hải Phòng…

Hiện nay Trung tâm Văn hóa Quan họ có mạng lưới khá rộng với 49 Câu lạc bộ Quan họ làng, và 15 câu lạc bộ Quan họ phố tập trung tại 3 tỉnh có truyền thống quan họ là Bắc Ninh, Hà Nội và Hà Tây. Số hội viên sinh hoạt thường xuyên lên tới hơn 700 người.

Từ năm 2003 đến nay, Trung tâm tổ chức mỗi tháng 3 lần sinh hoạt trong tháng để các hội viên giao lưu với nhau tại Cung Văn hóa Hữu nghị Hà Nội. Các lớp học tổ chức thi bậc cho những người có “vốn” quan họ vượt qua các mốc 27, 50, 100 và 150 bài. Trong tương lai cô Thanh Ngân và những cộng sự của mình dự định sẽ mở cuộc thi Sao mai Quan họ dành cho những hội viên thuộc trên 100 bài quan họ.

Xin chúc cho những người giữ lửa truyền thống, những nghệ sĩ nhân dân đích thực sớm đạt được mơ ước gìn giữ, phát triển quan họ trong dân.

Bài và ảnh: LÊ ĐÔNG HÀ