Phố Hàng Gai chỉ dài 252 mét mà thuộc hai phường cổ là phường Đông Hà (nửa phố phía Bắc) và phường Cổ Vũ (nửa phố phía Nam), đều thuộc tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương cũ.

Phố Hàng Gai xưa. Ảnh tư liệu

Dấu vết hai phường này là hai ngôi đình: đình Đông Hà ở số nhà 46, thờ Quý Minh là một người em của Sơn Tinh, có công chống Thủy Tinh và đình Cổ Vũ ở số nhà 85 thờ Bạch Mã cùng Linh Lang. Tiếc là đình Đông Hà đã trở thành cửa hàng, còn đình Cổ Vũ thành trường mẫu giáo.

Cứ như tên gọi thì phố này ngày trước chuyên bán các thứ dây gai, dây đay, võng, thừng v.v.. Nhưng từ thế kỷ XIX, nghề in sách đã du nhập vào đây. Nhiều cửa hàng khắc ván, in sách và bán sách mở ra, đã đẩy các hàng bán dây gai lên phố Bát Đàn ở phường Đông Thành. Đặc biệt mỗi năm, khi gần đến tết Trung Thu, phố này là nơi bày bán các loại đèn xếp, đèn cá chép, đầu sư tử, ông tiến sĩ giấy v.v.. Chúng không phải là sản phẩm của người Hàng Gai mà là của người làng Đại Từ đem tới.

Đoạn đầu phố, từ chỗ giáp phố Hàng Đào tới phố Tô Lịch, xưa kia là phố Hàng Tiện, vì ở đây có những cửa hàng vừa làm vừa bán các hàng gỗ tiện do người làng Nhị Khê ra đây kinh doanh. Nối vào phố Hàng Tiện mới là dãy phố in sách, bán sách. Đình Cổ Vũ có một dãy nhà ở mé trong cũng từng là một “nhà máy in” lớn thời xưa. Nhưng cái phố văn vật này từng có phen thành phố công sở hành chính của thực dân. Đó là vào những năm đầu của thời kỳ Pháp chiếm thành Hà Nội. Lúc đó, thực dân Pháp đã dùng ngôi nhà số 80 làm Tòa Công sứ đầu tiên của chúng ở Hà Nội. Và ngôi nhà số 79 thì trở thành Nha kinh lược Bắc Kỳ. Vì kinh lược sứ là Nguyễn Trọng Hợp, người làng Lủ (nay thuộc quận Hoàng Mai) nhưng có nhà ở chỗ này là số 83, cạnh đình Cổ Vũ, nên đặt Nha kinh lược ở đây cho tiện việc. (Đến năm 1886 mới chuyển đến phố Tràng Thi).

Trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến, phố Hàng Gai là ranh giới phía nam của Liên khu I. Cho tới ngày Trung đoàn Thủ đô rút ra ngoài thành phố, phố Hàng Gai ở trong thế mặt giáp mặt với quân giặc: dãy phố bên lẻ bị địch kiểm soát, dãy phố bên chẵn là tuyển lửa của ta.

Nay, Hàng Gai bán tơ lụa, các trang phục tơ lụa và các mỹ phẩm, đồ lưu niệm. Đặc biệt lạc vào dãy phố tơ lụa đó có một hàng cà phê nổi tiếng vì có từ lâu đời và còn vì ngon vào loại nhất nhì Hà Nội – cà phê Giảng.

NGUYỄN VINH PHÚC (Nhà Hà Nội học)