Phố Hàng Cót. Ảnh: Internet

Phố này nối từ phố Phan Đình Phùng đến phố Hàng Gà, đây nguyên là đất thôn Tân Khai. Năm 1822 chính thức thuộc về huyện Thọ Xương. Phố hiện còn ngôi đình, chùa cũ: Đền Tam Phủ ở số nhà 52, đình Ngũ Giáp ở số nhà 54, chùa Pháp Bảo Tạng ở số nhà 44.

Sở dĩ gọi là Hàng Cót vì vào khoảng cuối thế kỷ XIX và sang đầu thế kỷ XX, nơi đây có nhiều nhà dân đan bán các loại cót bằng tre, nứa. Ở giữa phố, số nhà 29 Hàng Cót nay là Trường Tiểu học Thanh Quan, là trường vào loại cổ của Hà Nội. Nguyên năm 1887, một công ty của Hoa Kiều đứng tên người Pháp là bác sĩ Ni-cô đã cho xây ở phố này một nhà hát. Không rõ nhà hát hoạt động cụ thể ra sao nhưng chắc chắn là diễn tuồng Tàu. Ngày 4 tháng 3 năm 1888, phố này bị cháy nhưng nhà hát chỉ bị sém lửa. Đến năm 1908, trên vị trí rạp hát này chính quyền cho xây một trường tiểu học dành cho nữ sinh có tên là Trường Bri-ơ (Brieux), song dân vẫn gọi là Trường Nữ học Hàng Cót. Đó chính là Trường Thanh Quan ngày nay.

Phố Hàng Cót khoảng đầu thập kỷ 30 của thế kỷ trước còn có ba địa chỉ văn hóa nổi tiếng: Trường Thăng Long, Báo Phong Hóa và Trường Nguyễn Vạn Tòng. Trường Thăng Long ban đầu là một trường tiểu học tư thục của ông Phạm Hữu Ninh, mở ở số nhà 9, sau phát triển thành trường trung học do mời được ông Hoàng Minh Giám vốn là giáo sư tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm về làm hiệu trưởng và chuyển sang phố Ngõ Trạm. Báo Phong Hóa có từ đầu năm 1932, quản lý cũng là ông Phạm Hữu Ninh, chủ nhiệm là ông Nguyễn Xuân Mai. Báo ra hằng tuần nhưng ít bạn đọc. Giữa năm, ông Nguyễn Trường Tam thuê lại báo, từ đó báo cải tiến cả nội dung và hình thức, có nhiều độc giả. Ít lâu sau tòa soạn chuyển về 80 Quan Thánh. Trường Tư thục Nguyễn Vạn Tòng thì ở chỗ số nhà 46 nay là rạp Đại Đồng. Ông Tòng là nhà giáo có kinh nghiệm; trường có đội ngũ giáo viên dạy giỏi nên thu hút nhiều học sinh. Gần trường Nguyễn Vạn Tòng, số nhà 40 là một nhà hộ sinh cũ vào loại lâu đời của Hà Nội: nhà hộ sinh của bà đỡ Tiến. Nhà sử học Lê Văn Lan bây giờ vẫn tự hào là còn giữ được bản giấy khai sinh của ông do Tòa đốc lý Hà Nội cấp năm 1936 còn ghi rõ nơi sinh là ở nhà hộ sinh này.

Ngày nay, phố Hàng Cót là một dãy phố thương mại, có các cửa hiệu sách báo, có trường học, có phòng khám bệnh, có đình đền, có các hàng phở, bánh cuốn… đáp ứng tương đối đủ nhu cầu vật chất, tinh thần và tâm linh của người dân.

NGUYỄN VINH PHÚC

(Nhà Hà Nội học)