Cách đây gần 8 thập niên, nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi đã mở đầu ca khúc "Người Hà Nội" (sáng tác năm 1947) bằng lời ca trầm hùng, tha thiết: “Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây/ Đây lắng hồn núi sông ngàn năm...”. Sở dĩ Hồ Gươm là địa danh đầu tiên được nhắc đến trong bài hát nổi tiếng này bởi đây là nơi hội tụ, kết tinh truyền thống lịch sử, văn hóa của mảnh đất Thăng Long-Hà Nội nghìn năm văn hiến. 

 Tháp Rùa làm nên vẻ đẹp đặc trưng của Hồ Gươm.        

Xa xưa, Hồ Gươm có tên là hồ Lục Thủy, hồ Tả Vọng, sau đó được đổi tên theo truyền thuyết Vua Lê Thái Tổ trả gươm, nên gọi là hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm). Nằm giữa lòng TP Hà Nội, Hồ Gươm được bao quanh bởi các đường phố Đinh Tiên Hoàng, Lê Thái Tổ, Hàng Khay, có đường bờ hồ dài khoảng 1.800m. Với diện tích khoảng 12ha, mặt Hồ Gươm như một tấm gương lớn soi bóng những cây cổ thụ, những rặng liễu thướt tha, những ngôi đền cổ kính, tháp cũ rêu phong và những vườn hoa tươi tắn sắc màu.

Nằm giữa mặt hồ lung linh là Tháp Rùa trầm mặc, một công trình kiến trúc làm nên dấu ấn đặc trưng của Hồ Gươm. Tháp có tên chữ là “Quy Sơn tháp” (tức là tháp Núi Rùa), vì nơi đây là đảo đất tự nhiên, mùa hè rùa thường lên đây phơi nắng và đẻ trứng. Khởi công xây dựng vào khoảng năm 1884-1886, ngôi tháp được xây dựng trên một gò đất rộng khoảng 350m2, theo hình vuông có 4 tầng, tầng dưới xây rộng hơn, rồi thu nhỏ dần lên tầng trên. Tháp Rùa có kiến trúc độc đáo, kết hợp giữa phong cách gothic châu Âu và phong cách đền đài truyền thống Việt Nam.

Nằm trong khu di tích và danh lam thắng cảnh Hồ Gươm là đền Ngọc Sơn và khu tưởng niệm Vua Lê. Đền Ngọc Sơn tọa lạc trên đảo Ngọc trong hồ, gồm các hạng mục: Nghi môn, tháp Bút, nghi môn nội, đài Nghiên, cầu Thê Húc, cổng Đắc Nguyệt, đình Trấn Ba, tiền tế, trung đường, hậu cung, tả vu, hữu vu, nhà kính thư, nhà hậu. Đền Ngọc Sơn là một di tích tín ngưỡng tôn giáo, thờ Đức thánh Trần Hưng Đạo. Trong bái đường có đôi câu đối ca ngợi công lao Đức thánh Trần Hưng Đạo: “Vũ lược luyện hùng binh Lục Thủy ngàn thu lưu sử Việt/ Văn tài mưu thượng tướng Bạch Đằng một trận thắng quân Nguyên” (Kế võ luyện binh hùng, Lục Thủy ngàn thu lưu sử Việt/ Tài văn mưu thượng tướng, Bạch Đằng một trận thắng quân Nguyên).

Khu tưởng niệm Vua Lê bên Hồ Gươm gồm các hạng mục: Nghi môn, phương đình và tượng Vua Lê. Trong khuôn viên, tượng Vua Lê được đúc bằng đồng, cao 1,2m, đầu đội mũ bình thiên, 4 góc mũ trang trí kim tòng, thân mũ trang trí nổi các hình rồng chầu. Trên thân áo vua trang trí rồng chầu, với thân nhỏ, tạo vẩy nổi rõ như vẩy cá chép, điểm xuyết các đao mác. Tay trái của tượng chống vào hông, tay phải cầm kiếm, thể hiện tư thế oai phong của một đấng quân vương.

Với giá trị to lớn về lịch sử, văn hóa, di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2013.

Theo PGS, TS Trần Trọng Dương, một nhà nghiên cứu về Hán Nôm, văn tự học và văn hóa Việt Nam, trong lịch sử văn hóa Việt Nam, hiếm có một không gian nào hội tụ nhiều lớp ý nghĩa lịch sử, huyền thoại, chính trị, tôn giáo, học thuật và ký ức đô thị như Hồ Gươm. Đó là một “không gian ký ức”, nơi những câu chuyện về thiên mệnh, sự nghiệp dựng nước và giữ nước, tính chính thống của vương triều, truyền thống khoa cử, tinh thần đạo học và ý thức về Hà Nội như trái tim của quốc gia đã lần lượt chồng xếp lên nhau. Nói về Hồ Gươm là gợi nhắc đến một hình ảnh khá đầy đủ của một Hà Nội vừa anh hùng, văn hiến, vừa có chiều sâu tâm linh. Vì thế, giữ gìn diện mạo, vẻ đẹp hiện hữu của di tích, danh thắng Hồ Gươm cũng là giữ gìn biểu tượng thiêng liêng của Thủ đô Hà Nội.