Những ranh giới mong manh

(ảnh minh hoạ)

Khi một tác phẩm văn học ra đời - nó lập tức trở thành một sản phẩm đặc biệt của xã hội. Khi ấy, nhà văn đứng ngoài nhữngđánh giá, thẩm bình của công chúng về tác phẩm đó. Và không hiếm những chuyện như: Một tác phẩm được chính nhà văn đó tâm đắc nhất, muốn được nói đến nhiều nhất - có khi chỉ là một tác phẩm rất dở của anh ta. Một tác phẩm được người đọc thích thú, đánh giá cao có khi lại bị chính người viết ra nó đối xử ghẻ lạnh. Hoặc lằn ranhgiữa thơ văn xuôi với văn xuôi; giữa tản văn với truyện ngắn; giữa truyện ngắn và truyện ký… đôi khi rất đỗi mờ nhòe. Một tác phẩm dài 50 trang có thể là một truyện dài, nhưng cũng có thể là một cuốn tiểu thuyết tầm vóc.

Một tác phẩm văn học chân chính cần phải biết vượt qua những mặc định mang tính thủ tục về mặt “định danh thể loại” để đạt đến một điều quan trọng hơn - đó là khả năng neo giữ của tác phẩm với thời gian, với công chúng. Có những tác phẩm khi xuất hiện, được báo chí lăng xê ngất trời - nhưng theo thời gian, nó tan vụn trong trí nhớ của bạn đọc. Bởi lẽ một điều hết sức giản đơn: Những giá trị chân chính - tự nó sẽ phát sáng theo thời gian. Không ai có thể tự cầm tóc nhấc mình lên khỏi mặt đất.

Gần đây xuất hiện xu hướng truyện cực ngắn trên một số tờ báo có từ 1.200 chữ đến 100 chữ. Nghĩa là với bất kỳ một khuôn khổ dù chật hẹp đến thế nào - truyện ngắn vẫn có thể chào đời. Vượt qua những thách đố về mặt dung lượng chữ nghĩa, nhà văn sáng tạo ra tác phẩm của mình, bằng cách thức riêng.

Có người xác định ngay từ đầu, rằng tôi sẽ viết một truyện ngắn hay một phóng sự. Song cũng có những người - họ để chính câu chữ dẫn dụ. Viết - đó là công việc đầu tiên cần phải làm. Thể loại - đó là việc xác định mang tính thứ yếu. Thậm chí đang có xu hướng xuất hiện khuynh hướng sáng tác phi thể loại.Tác giả Nguyễn Văn Sâm trong bài “Vài suy nghĩ về truyện ngắn” nhận xét: “Ai đã từng đọc sách thế nào cũng biết phân biệt truyện ngắn, truyện dài. Thế nhưng bảo chính ngay nhà văn phát biểu cho biết truyện ngắn là gì, ta sẽ được những câu trả lời không rõ nét, thậm chí còn thay đổi rất khác biệt theo từng tác giả (…) Ngày nay quan niệm truyện ngắn đã khác với lúc nó mới phát sinh. Nhiều người đồng ý như cái tên của nó, đó là một sáng tác tác phẩm ngắn kể lại một câu chuyện, một mảnh vụn đặc biệt của đời sống, hoặc - như quan niệm mới gần đây - chỉ là một tâm trạng không cần thành truyện, không cần đầu đuôi, không nhất thiết phải theo thứ tự thời gian. Nhưng ngắn đến thế nào, chữ này thiệt là tương đối. Có nhà giáo, ông X.J.Kennedy, trong quyển Literature thường dùng ở năm đầu của văn chương Anh Mỹ ở đại học Mỹ nhắc đến một truyện ngắn của Thomas Bailey Aldrich chỉ dài độc có ba dòng:

"Một thiếu phụ đang ngồi trong căn nhà cũ kỹ, đóng kín, biết rằng chỉ có mình mình trơ trọi trên thế giới này. Tất cả đều đã bị tiêu hủy.

Chuông cửa reo".

Có vẻ như truyện ngắn đang có xu hướng cựa quậy để xóa bỏ mọi ranh giới vẫn mặc nhiên được xác lập cho nó lâu nay để nhằm chuyển tải những nội dung hàm chứa trong đó tới độc giả. Sẽ thật ngớ ngẩn khi đọc một tác phẩm văn học, người đọc chỉ mải soi mói xem cái văn bản trong tay mình đây là tản văn - hay bút ký hay tùy bút, hay truyện ngắn.

Thử làm một công việc như sau: Chúng ta xóa hết những định danh thể loại thường ghi trên đầu tác phẩm (như: Tùy bút, phóng sự, ghi chép, truyện ký, truyện ngắn…) và đưa chúng cho bạn đọc xác định lại - chắc chắn sẽ thu lại một kết quả rất kỳ thú. Trong chủ quan của nhà văn, tác phẩm của anh ta là tản văn, song trong thẩm định của người khác nó hoàn toàn có thể đứng với tư cách một truyện ngắn, thậm chí một truyện ngắn hay. Điều này là hết sức bình thường trong tiếp nhận văn học.

Liệu có điều gì quan trong hơn với một tác phẩm văn học -ngoài chính giá trị toát ra từ tác phẩm đó? Điều đáng ngạc nhiên là vẫn có những người tự xưng danh là nghệ sĩ, là người sáng tác lại tỏ ra thích thú một cách thái quá trong việc đi bắt lỗi một cách định danh thể loại - vốn hoàn toàn chỉ mang tính tương đối - hơn là việc để cho chính những cảm xúc văn chương của mình được đánh thức, và có được những tác phẩm có giá trị để cống hiến cho công chúng. Ngẫm cho cùng đó lại là bi kịch của người sáng tác khôn lanh nhưng bế tắc cảm hứng vậy.

Văn chương luôn tồn tại những ranh giới rất đỗi mong manh. Người viết sẽ không thể Lớn nếu suy nghĩ của anh chỉ quẩn quanh với những chuyện vặt vãnh, tầm phào.