Đèn vũ trụ tượng voi Đông Sơn

QĐND Online – Bộ sưu tập đèn ở di chỉ Làng Vạc (Nghệ An) gồm những cây đèn hình người, đèn hình voi, đèn hinh hươu, đèn hình bò… đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam được các nhà khảo cổ học đánh giá là một bộ sưu tập chưa từng thấy xưa nay. Những hiện vật này được chôn theo người chết sang thế giới bên kia, nay được tìm thấy trong các ngôi mộ táng, được coi là thuộc tầng lớp trên của xã hội đương thời.

Năm 1935, O.Janse, một học giả Thụy Điển đã phát hiện cây đèn hình người ở Lạch Trường (Thanh Hóa) với nhiều yếu tố nhân học khiến ông liên hệ tới nguồn gốc khá xa vắng của thần thoại Hy Lạp với biểu tượng của thần Rượu nho và bản thân cây đèn đã đi vào những văn liệu khảo cổ học trong nước và thế giới như một hiện tượng độc nhất vô nhị của Việt Nam. Sau O.Janse, cũng có một số ý kiến cho đó là đèn của người Đông Hán. Họ là những tù binh Hung Nô bị người Hán bắt làm nô lệ trong cuộc chiến biên giới phía Tây Bắc Trung Quốc cách đây 20 thế kỷ, để sau đó, họ trở thành người hầu đội đèn cho các quý tộc Hán đương thời và khi những chủ nhân của nó sang làm quan tại Giao Chỉ đã đưa cây đèn theo hầu.

Cây đèn hình người ở Làng Vạc trưng bày lần này không có yếu tố Phương Tây, không phải là người Hung Nô, bởi chất nhân học còn hằn rõ trên khuôn mặt. Đó là người Đông Sơn bản địa mà ta từng tìm thấy trên các cán dao găm hình người, trên các mô típ trang trí của trống Đông Sơn rất điển hình.

Cây đèn hình người

Yếu tố Đông Sơn còn đọng lại trên toàn bộ sưu tập đèn ở đây, đó là những con vật gần gũi, thân quen trong nghệ thuật Đông Sơn mà ta đã từng được chiêm ngưỡng trên các phù điêu của trống đồng hay những khối tượng tròn trên các cán dao găm, trên chuông đồng, ví như bò, hươu. voi…Có thể nói, cây đèn là hiện tượng tâm linh mang nhiều ý nghĩa tôn giáo. Đó dường như là một hằng số của lịch sử.

Trong các quan niệm tôn giáo thần bí Phương Đông hay các hoạt động tế lễ về ban đêm thì ánh sáng đóng vai trò cơ bản. Điều này có quan hệ gần gũi với những ý tưởng về vũ trụ bao la và được xem như là sự phản ánh cao quý của mặt trời, trăng và sao. Ánh sáng là biểu tượng của tâm hồn và chứa đựng nội dung thiêng liêng. Ánh sáng phát ra từ cây đèn như hào quang chói lọi. Ánh hào quang đó đưa lại cho mỗi con người luôn tôn kính thần thánh, tín ngưỡng và sự bất tử.

Liên quan tới vũ trụ, cây đèn trên mình voi ở Làng Vạc còn thể hiện một cây vũ trụ, với nhiều nhánh, nhiều tầng, mà ở đó ta còn thấy cả một buổi lễ hiến sinh khi những động vật còn nằm chờ sẵn và những con người đang vây quanh cây đèn, cây vũ trụ để làm lễ.

Những cây đèn có thể được xem là biểu hiện của luân hồi của tạo hóa. Điều đó có ý nghĩa, chúng là vật dẫn đường, chỉ lối, cho người chết trong cuộc du ngoạn sang thế giới bên kia. Những tượng người trên các cây đèn thời Đông Sơn là những nhạc công thổi sáo, thổi khèn, như một đoạn kết của sự tái hiện các ông thánh, bà thánh với sự trầm luân của con người cùng sự suy tư về sự lựa chọn con đường đi.

Thời đại Đông Sơn là thời đại hoàng kinh trong lịch sử dân tộcViệt mà trong xã hội ấy đã có biết ao điều đã được nhận diện, qua bộ di vật, thể hiện kiến trúc thượng tầng và cơ sở hạ tầng khá hoàn thiện của một nhà nước. Dẫu vậy, còn rất nhiều điều bí mật cần được tìm tòi, khám phá.

Bài và ảnh: PHẠM QUỐC QUÂN (Giám đốc bảo tàng Lịch sử Việt Nam)