Tôi may mắn được dự nhiều cuộc triển lãm ý tưởng kiến trúc. Cảm nhận chung của nhiều“dân ngoại đạo kiến trúc” giống tôi là có nhiều công trình đẹp. Đáng mừng hơn nhiều công trình đẹp này đã được xây dựng hoàn thiện. Người xem không còn phải cố đọc bản vẽ để tưởng tượng cái hay, cái đẹp của mỗi công trình. Hay thế, đẹp thế nhưng cũng lắm nỗi băn khoăn vì nhiều công trình “ra với cuộc sống” lại xấu và thô thiển khác xa bản vẽ. Phân tích kỹ mới thấy, nhiều bản phối cảnh đã “lừa” người xem.

Thiếu “yếu tố” ngoại cảnh

Khảo sát thực địa là một phần việc không thể thiếu của các kiến trúc sư, nhà quy hoạch. Nếu không biết phối hợp những yếu tố ngoại cảnh công trình sẽ trở nên lạc lõng xa rời thực tế. Đơn cử như công trình Trung tâm thương mại chợ Mơ ngay gần nhà tôi. Công trình được đầu tư hơn 1.000 tỷ đồng này phải đến tháng 8 - 2011 mới hoàn thành nhưng người xem có thể tưởng tượng ra vẻ tráng lệ của nó trên diện tích 14.713m2 nền chợ Mơ cũ. Nhìn bản vẽ phối cảnh được trưng bày tại ngay cổng chợ cũ, người ngu ngơ nhất cũng nhận ra rằng Trung tâm thương mại chợ Mơ sẽ không bao giờ có được không gian lý tưởng đến thế. Lý tưởng thế nào? Trung tâm thương mại nằm giữa những ngôi nhà cao tầng thẳng tắp, hiện đại, đường đi lối lại xung quanh thoáng mát, tinh tươm, cây cối um tùm.

Vậy, bản vẽ giả tưởng à? Đúng. Giả mà là thật.

Lý do, hơn 14.000m2 đất được công ty thiết kế vẽ ấy kín bưng, lấy đâu ra đất mà trồng cây. Lại nữa, khu vực lân cận là ngõ Hồng Mai (đường Bạch Mai), Hòa Bình 2 (đường Minh Khai) mấy héc-ta lổn nhổn những nhà, cái cao cái thấp, cái vuông cái dẹt, cái chóp cái bằng... Dẫu có nằm mơ, ta cũng không thể có được không gian đẹp như bản phối cảnh vẽ nên.

Trường hợp các kiến trúc sư, nhà quy hoạch vẽ phối cảnh mà quên mất ngoại cảnh thực tế không phải hiếm gặp. Hiện tượng này cho người xem cảm nhận về cái đẹp không thật của công trình kiến trúc hay công trình quy hoạch. Nếu các chủ đầu tư vội vàng thông qua thì sẽ gặp cảnh trớ trêu khi “tác phẩm” được dựng lên, đôi khi đó còn là nguy cơ đổ vỡ công trình. Điển hình có dự án xây dựng Siêu thị 19-12 mà các cơ quan hữu trách của TP Hà Nội kịp thời ngừng thi công.

Trong thực tế, việc xây dựng nhiều công trình bất chấp sự tương quan với ngoại cảnh, công trình kiến trúc xung quanh đã khiến nhiều đô thị lớn của ta có diện mạo thiếu hài hòa.

Quy hoạch trung tâm thương mại chợ Mơ góc nhìn từ ngã tư phố Bạch Mai-Minh Khai khác xa so với thực tế diện mạo khu vực đô thị này.

Và sự lem nhem của đô thị

Thạc sĩ Nguyễn Mạnh Trí, giảng viên Trường Đại học Xây dựng nói: “Việc khảo sát thực địa, phối hợp không gian xung quanh công trình là yêu cầu mang tính nguyên tắc đối với các nhà thiết kế. Nếu tận dụng tốt môi trường tác phẩm sẽ đẹp, công năng sử dụng cũng tốt hơn”. Hãy thử tưởng tượng một thửa đất hướng tây, kiến trúc sư muốn sử dụng nhiều loại kính màu trước mặt tiền của công trình sẽ xảy ra một số hệ quả: Tốn điện để làm mát; ánh nắng phản chiếu từ các ô của kính gây ảnh hưởng tới các công trình đối diện;  công năng sử dụng các vị trí mặt tiền bị hạn chế…

Công trình không sử dụng  được hết công năng sẽ gây lãng phí. Tham quan một số khách sạn lớn, yếu tố ngoại cảnh được sử dụng như một tài sản quý của công trình. Ví dụ như tại khách sạn Hà Nội, những phòng nhìn ra hướng hồ Giảng Võ phần lớn là phòng VIP, có giá cao hơn hẳn những phòng phía bên sườn bị chắn tầm nhìn bởi những nhà cao tầng hay đằng trước nhìn ra đường Giảng Võ.

Yếu tố ngoại cảnh quan trọng vậy, tại sao nhiều kiến trúc sư, nhà quy hoạch “lờ” đi trong nhiều bản thiết kế. Anh Vũ Minh Hiếu, Phó giám đốc Công ty thiết kế xây dựng A&Z cho biết: “Đôi khi chúng tôi phải sử dụng ngoại cảnh để thuyết phục nhà đầu tư. Anh không thể đưa hình ảnh những căn nhà xấu liền kề vào bản phối cảnh 3D. Lược bỏ một số chi tiết sẽ khiến cho bản phối cảnh thoáng hơn, công trình đẹp hơn. Thường thì chủ đầu tư cũng chỉ quan tâm tới bản vẽ chi tiết nghĩa là phía trong công trình. Còn ngoại cảnh đôi khi chỉ mang tính minh họa”.

Chuyện thêm mới biết, chính vì “tư duy minh họa” này đã khiến công ty A&Z có một “tai nạn nghề nghiệp”. Lần đó công ty xây dựng một công trình tại tỉnh Bắc Ninh. Trong quá trình thiết kế, anh kiến trúc sư cao hứng vẽ thêm vào một hàng cây cọ. Công trình hoàn thành nhưng chủ đầu tư đòi công ty trồng hàng cọ theo đúng bản phối cảnh. Hàng cây này tốn thêm của công ty ngót trăm triệu. Anh Hiếu nói những “tai nạn” kiểu này hiếm gặp,  thường là đối với công trình vốn lớn, ràng buộc pháp lý cao. Dù sao đó cũng là bài học đắt giá.

KTS Nguyễn Thế Khải, nguyên giám đốc Trung tâm Quy hoạch Vùng và Đô thị (Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn) nhận xét: “Phối cảnh không bao giờ là việc nhỏ của ngành kiến trúc và quy hoạch. Tôi sẽ đánh giá rất thấp những tác giả không biết phối hợp cảnh quan xung quanh với công trình-sản phẩm sáng tạo-của mình. Những công trình này sẽ khiến cho bộ mặt đô thị lem nhem”. Ông Khải khẳng định bộ mặt kiến trúc đô thị, nông thôn thiếu hài hòa, thiếu cân xứng hiện nay chính là hệ quả của một thời gian dài chúng ta thiết kế vội, xây vội, thiếu tính toán kỹ lưỡng.

Thiết nghĩ ngay từ bây giờ, các kiến trúc sư, nhà quy hoạch cần phải đầu tư chất xám nhiều hơn nữa, thiết kế sáng tạo những công trình đẹp có tính toán kỹ lưỡng tới yếu tố ngoại cảnh để mươi năm nữa chúng ta sẽ không phải nuối tiếc khi ngắm nhìn những công trình kiến trúc xấu.

Bài và ảnh: Đông Hà