Người giữ lửa cho điệu Xoan

QĐNĐ Online - Khuôn mặt phúc hậu với đôi mắt sáng của Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch toát lên niềm mê say hát Xoan đến lạ. Không biết tự lúc nào, hát Xoan gắn bó với bà như một thứ tình khó lý giải. Năm 2012, bà đã vinh dự được tỉnh Phú Thọ chọn làm nghệ nhân đại diện cho làn điệu hát Xoan của tỉnh.

Một đời đắm đuối câu Xoan

Sinh ra và lớn lên ở nơi có làn điệu Xoan gốc, bố và ông nội đều là những “trùm” phường xoan có tiếng ở đất An Thái. Bến đò Ðức Bác bên dòng sông Lô thơ mộng là nơi lưu giữ kỷ niệm ấu thơ của bà Lịch.

Từ nhỏ bà Lịch đã theo gánh hát của ông nội đi biểu diễn khắp nơi, thức cùng những canh hát thâu đêm suốt sáng, xế bóng trăng tàn, để rồi đến năm mười ba tuổi bà đã thuộc hết 14 làn điệu Xoan. Bà trở thành đào nương trẻ tuổi nhất của làng An Thái. 

Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch (bên trái) đang được nghệ nhân gạo cội Nguyễn Thị Sủng dạy điệu quả cách

Theo đuổi nghệ thuật hát xoan từ khi còn nhỏ, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch hiểu sự thăng trầm của nghệ thuật hát xoan hơn ai hết. Thế nhưng ngay cả trong những giai đoạn người ta vô tình lãng quên những câu xoan cổ, khi lớp thanh niên đất An Thái thấy xa lạ với những điệu xoan, thì chất xoan vẫn cháy trong người bà với biết bao suy tư, trăn trở nhằm phục dựng thứ nghệ thuật say đắm lòng người.

Nhiệt huyết người giữ lửa…

Theo bà, “Để giữ lửa cho điệu Xoan với thế hệ của bà là rất khó, hầu hết những nghệ nhân hát xoan đã cao tuổi, số người có khả năng truyền dạy là hạn chế. Hiện cả tỉnh Phú Thọ chỉ còn khoảng 8 người còn có khả năng, nếu không truyền dạy cho lớp trẻ thì phường xoan An Thái sẽ đến lúc chẳng còn đào, kép”.

Vì vậy, chỉ có thể trông cậy vào thế hệ trẻ, là những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ mà UNESCO đã giao phó, đó là cam kết bảo vệ nghệ thuật hát xoan không bị biến mất trong cuộc sống hiện tại. Họ sẽ là người nối tiếp hiện tại với tương lai. Ðó cũng là lý do bà mở lớp dạy hát xoan đầu tiên cho các em nhỏ ngay chính tại nhà mình. Lúc đầu bà dạy cho các cháu của mình, dần dà động viên các bậc phụ huynh cho con em theo học. Những điệu hát xoan tưởng như sắp thất truyền giờ đây lại được ngân vang trong từng ngõ xóm…

Nghệ nhân Lịch đã không ngừng  nghĩ  cách tạo ra nhiều hoạt động sôi nổi, thiết thực, để mỗi buổi tập hát xoan mang không khí vui, khỏe, bổ ích. Tranh thủ thời điểm nghỉ giữa giờ, bà và các thành viên cùng chia sẻ, giúp nhau những kinh nghiệm trong cuộc sống, làm gắn kết tình làng nghĩa xóm và khiến cho tự thân mỗi người thấy “thấm” xoan hơn. Nhờ đó, các thành viên đã vui vẻ tự nguyện góp kinh phí để mua áo the thâm, khăn mỏ quạ, trống, phách… cho đúng “chất xoan”

Không chỉ vậy, bà Lịch còn thường xuyên tổ chức các cuộc thi hát xoan, luôn tìm tòi những nơi có chương trình giao lưu văn nghệ để tranh thủ giới thiệu phường Xoan của mình và phối hợp với các trường trong địa bàn thành phố để tạo điều kiện cho làn điệu Xoan được đến với đông đảo các em học sinh.

Tiết mục hát Xoan "Mó Cá" do các thành viên trong phường Xoan An Thái thể hiện

Phường Xoan hôm nay

Năm 2002, Phường Xoan An Thái chính thức được tỉnh Phú Thọ khôi phục lại trên cơ sở câu lạc bộ đã có. Mỗi tháng, Phường Xoan họp 4 buổi, mỗi buổi khoảng hai giờ đồng hồ, có đủ mọi lứa tuổi, thành phần khác nhau, người già nhất cũng hơn 70 tuổi, người trẻ nhất là cháu Khánh Huyền, 4 tuổi. Hiện nay, số người tham gia câu lạc bộ hơn 100 người, điều đặc biệt nhất đó là số lượng người trẻ chiếm tới 80% số lượng thành viên trong phường, chủ yếu từ 10 đến 16 tuổi.

Trong chiếc áo the, đầu vấn khăn xếp, cô bé Khánh Huyền đang cùng các anh chị trong Phường xoan của mình diễn tập lại để chuẩn bị cho buổi biểu diễn. Với khuôn mặt bầu bĩnh, đôi môi đỏ hồng hào, Khánh Huyền đã diễn lại các điệu múa em thuộc, hai bàn tay uốn lượn mềm dẻo, nhịp nhàng không khác nào một cô đào hát xoan thực thụ.

Phường Xoan An Thái đã được lãnh đạo tỉnh đánh giá là “tuy mới khôi phục nhưng rất có chiều sâu”. Lời động viên chí tình ấy đã thúc đẩy nghệ nhân Lịch nỗ lực để điệu Xoan thấm vào lòng người

Đến nay, bà Nguyễn Thị Lịch vẫn đang tiếp tục mở lớp dạy hát xoan cho các em nhỏ trong xã. Với bà, chẳng có niềm hạnh phúc nào bằng việc được ngân nga những làn điệu Xoan. Mỗi khi cất tiếng hát, bà như được trẻ lại thủa hai mươi đầy nhiệt huyết của mình.