Đình cổ Hùng Lô được xây dựng khoảng cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, thời vua Lê Hy Tông. Trải qua hàng trăm năm biến động thời cuộc, rất may mắn là đến nay quần thể kiến trúc đình Hùng Lô vẫn được bảo tồn gần như nguyên vẹn, với nhiều hạng mục công trình được dựng từ nhiều loại gỗ quý như đinh, lim, sến, táu. Trong đình hiện còn lưu giữ được nhiều cổ vật thờ tự như đỉnh, đèn, lư hương, hạc... bằng gốm, đồng chạm khắc tinh xảo.

Đình cổ Hùng Lô. 
Khách du xuân vãn cảnh đình Hùng Lô. 

Nếu ngôi đình là trái tim, là trung tâm quần tụ của cư dân quanh vùng, thì những nếp nhà cổ là nét nhấn di sản đưa khách tham quan ngược thời gian về trăm năm trước.    

Ngay phía sau đình Hùng Lô là ngôi nhà cổ của gia đình bà Vũ Thị Hà 77 tuổi, chủ homestay Hà Thanh. Theo lời kể của bà, trong làng hiện còn 49 ngôi nhà cổ, một số nhà do lâu năm xuống cấp cũng đã được chỉnh trang, tu bổ lại một phần. Đến giờ, bà Hà cũng không rõ ngôi nhà của gia đình được xây dựng chính xác từ năm nào, chỉ biết nó đã tồn tại từ thời các cụ, từ cả trăm năm trước. Ngôi nhà vẫn cơ bản giữ được nguyên vẹn, trừ một vài chi tiết đã thay thế như gạch lát nền nhà và vài cột kèo bị hư hại do ngâm nước trong trận lụt lịch sử năm 1971 và 1986.

Ngôi nhà cổ của gia đình bà Vũ Thị Hà.

Trải qua năm tháng, các cột kèo, rui mè, bậu cửa tuy có chỗ mối mọt song sau xử lý vẫn bền chắc, bóng lên màu thời gian. Chính giữa gian nhà treo bức hoành phi “Đức thụ tư bồi”, hiểu nôm na là bồi dưỡng vun đắp cây đạo đức, ý nói nuôi dưỡng đức hạnh làm nền tảng cho gia tộc trường thịnh. Bốn cây cột gỗ ở hai bên gian giữa ốp hai cặp câu đối, chính giữa là chiếc sập gụ trải chiếu hoa. Phía bên ngoài kê bộ bàn ghế khảm xà cừ trang nhã. Trước nhà trồng những cây mộc cổ thụ trên 100 năm tuổi, hương hoa dè dặt bay thoang thoảng, ướp những trầm mặc, cổ kính vào không gian. Vào tiết nóng nực, chỉ bước tới hiên nhà đã có thể cảm nhận một không gian dịu mát đối lập với ngoài trời.

Những cột kèo, rui mè nhuốm màu thời gian.

Từ khi địa phương triển khai chương trình du lịch cộng đồng, gia đình bà Hà xây thêm dãy nhà ngang sát bên ngôi nhà cổ, trang bị đầy đủ tiện nghi hiện đại, sạch sẽ, khép kín đủ tiêu chuẩn đón khách du lịch. “Khách tới đây đều đặn quanh năm. Năm trước mồng Hai Tết đã có đoàn khách đông tới vãn cảnh, tôi phải huy động các con cháu tới làm 5 mâm cơm đãi khách. Khách Tây tới đông lắm, họ rất thích những món ăn truyền thống Việt Nam như nem rán, canh măng miến, nên nấu cũng nhanh!”, bà Hà cho hay.

Không gian trong nhà được bày biện theo truyền thống. 

Bên cạnh nét văn hóa lâu đời mang đậm hồn cốt Việt, ngày nay, Hùng Lô cũng đã hồi sinh một số nghề truyền thống như gói bánh chưng, làm mì miến, bánh đa, bánh đúc..., giúp du khách có thêm trải nghiệm phong phú về đời sống miền quê.

Bà Vũ Thị Hà, chủ homestay Hà Thanh ở làng cổ Hùng Lô. 
 

Làng cổ Hùng Lô cùng với Đền Hùng và chùa Tây Thiên tạo thành một quần thể di tích văn hóa, lịch sử độc đáo của tỉnh Phú Thọ, nơi du khách tìm về với nguồn cội, với các giá trị văn hóa đậm bản sắc dân tộc.