QĐND - Năm 1997, Hội Nhà văn Việt Nam và UBND tỉnh Hà Nam đã quyết định xây dựng dự án “Vườn hiện thực Nam Cao” trên diện tích đất gần 5000m2 thuộc xóm 8, xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân (Hà Nam). Thế nhưng 14 năm trôi qua, người dân “làng Vũ Đại” và những người yêu mến Nam Cao đã mỏi mòn mong đợi để rồi gần đây họ lóe lên niềm hy vọng khi một dự án mới vừa được Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch Hà Nam đề xuất.

Ngậm ngùi… vườn hiện thực

Về thăm làng Vũ Đại, chúng tôi không quên đến thăm khu vườn dự án với mong ước được chiêm bái dấu tích người cũ, cảnh xưa. Tiếc thay, toàn bộ khu vườn mới chỉ có nhà tưởng niệm Nam Cao và ngôi mộ của ông cạnh đó được xây dựng từ tháng 11-2004. Bao quanh toàn là sản phẩm của dự án “Vườn ươm bảo tồn và phát triển nguồn gien cây hồng Nhân Hậu, chuối ngự Đại Hoàng”! Nhà tưởng niệm rộng rãi nhưng bên trong chỉ có lèo tèo vài ba hiện vật. Ngoài kỷ vật là chiếc giường và cái tủ cũ kỹ cùng 2 sạp sách, báo của nhà văn, không còn gì đáng kể. Ông Trần Hữu Vịnh, người trông coi nhà lưu niệm Nam Cao, than thở: “Hằng năm, ngoài Ngày Thương binh-Liệt sĩ, ngày giỗ nhà văn và Tết Nguyên đán có chính quyền xã cùng một vài người đến thắp hương ông, còn lại không mấy ai lui tới”.

Chiếc giường và tủ của Nam Cao trưng bày trong nhà tưởng niệm.

Theo ý tưởng ban đầu, phía trước nhà tưởng niệm quy hoạch ao cá, trồng sen, có chiếc cầu cong cong bắc qua để vào cổng khu vườn tái hiện sinh động toàn bộ nhóm tượng nhân vật tiêu biểu trong các tác phẩm của nhà văn như: Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến, dì Hảo, giáo Thứ, lão Hạc, Hoàng, Độ… phản ánh chân thực làng quê Việt Nam xưa. Đây được coi là điểm nhấn của “Vườn hiện thực Nam Cao”. Vậy mà tới nay, ngay cả con đường nhỏ dẫn vào nhà tưởng niệm cũng lầy lội, cỏ mọc um tùm, không có cổng, không có tường bao che chắn, lạnh ngắt hơi người. Cái ao phía trước nước đục quanh năm, mùa khô trơ đáy… Tất cả những điều đó đã và đang làm mất đi vẻ tôn nghiêm đối với di tích tưởng niệm một nhân tài trong giới văn chương, một liệt sĩ có công với nước. Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, nhà tưởng niệm không nằm trên phần đất nền nhà cũ của Nam Cao mà lại xây dựng cách đó chừng 200m bởi ngôi nhà 5 gian lợp lá mía của gia đình nhà văn đã bị bán đi trong thời gian ông tham gia kháng chiến. Hiện nay, nền đất đó đã có chủ là bà Trần Thị Lược cùng gia đình đang sinh sống. Bốn năm trước (2007), UBND tỉnh Hà Nam đã mua lại ngôi nhà Bá Kiến nhưng lại không tính đến việc mua lại nền đất cũ của Nam Cao để xây nhà lưu niệm ông cho thêm ý nghĩa. Thật đáng tiếc!

So với những ý tưởng trong dự án thì “Vườn hiện thực Nam Cao” hiện còn thiếu quá nhiều thứ. Chỉ riêng việc tái hiện một số nhân vật tiêu biểu trong tác phẩm của ông đã gặp không ít khó khăn, chưa kể tới sưu tầm kỷ vật, phục dựng khung cảnh liên quan trực tiếp tới các nhân vật. Dư luận băn khoăn đặt câu hỏi, phải chăng dự án chưa đủ độ “chín”? Thực tế cho thấy, công tác chuẩn bị quá sơ sài và việc triển khai thực hiện còn có biểu hiện đùn đẩy trách nhiệm cho nhau. Song, vấn đề nan giải nhất là thiếu kinh phí. Được biết vài năm gần đây, ông Nguyễn Côn (chồng bà Trần Thị Hồng, trưởng nữ của nhà văn Nam Cao) đã liên hệ với một số nơi nặn tượng Chí Phèo, Thị Nở để bán ra thị trường mong quyên góp vốn hoàn thành ước nguyện phục dựng vườn hiện thực nhưng cũng chẳng thấm vào đâu.

Đầu năm 2011, chúng tôi đã gặp gỡ ông Trần Trọng Nhân, Chủ tịch UBND xã Hòa Hậu để tìm hiểu về dự định của chính quyền địa phương nhưng vẫn không có kết quả. Mới đây, ông Trần Hữu Hài, Chủ tịch UBND xã Hòa Hậu vừa đắc cử nhiệm kỳ mới cũng hết sức băn khoăn bởi dự án vượt quá khả năng của xã. Ông Hài cho biết: “Chính quyền xã đang nỗ lực kêu gọi các doanh nghiệp tại địa phương ủng hộ hoàn thành từng phần việc trong khu lưu niệm, nhưng mới chỉ có Công ty Dệt may Châu Giang nhận tài trợ làm hơn 40m đường vào nhà tưởng niệm. Hiện nay Công ty này đang khảo sát tiến hành xây dựng, dự kiến hoàn thành đúng dịp kỷ niệm 60 năm Ngày mất của nhà văn (30-11-1951/30-11-2011)”.

Nhà tưởng niệm Nhà văn, liệt sĩ Nam Cao hầu như quanh năm cửa đóng then cài

Nhen lên niềm hy vọng mới

Trao đổi với ông Trần Quốc Hùng, Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Hà Nam, chúng tôi được biết: Sở vừa ký hợp đồng với Viện Nghiên cứu phát triển du lịch làm dự án quy hoạch Khu du lịch sinh thái làng nghề, trong đó có cụm di tích lịch sử văn hóa Nam Cao (chứ không gọi là “Vườn hiện thực Nam cao” như trước nữa). Nhưng hiện nay, Sở vẫn đang chờ UBND tỉnh phê duyệt quy hoạch này!

Như vậy, dự án mới sẽ bao gồm cả làng nghề dệt truyền thống Nhân Hậu, chuối ngự Đại Hoàng, hồng Nhân Hậu, làng nghề kho cá gia truyền Hòa Hậu và di tích nhà Bá Kiến, khu lưu niệm Nam Cao… Với quy mô đó, “Vườn hiện thực Nam Cao” sẽ không còn nguyên nghĩa như ý tưởng ban đầu mà chỉ tập trung hoàn thành những hạng mục chủ yếu. Một số nội dung sẽ thay đổi. Dự án mới này lớn hơn dự án ban đầu với nhiều điểm tham quan mới, tận dụng tối đa những ưu thế nổi tiếng của địa phương tích hợp thành khu du lịch sinh thái đa dạng nên giá trị kinh tế cũng cao hơn, mang lại nhiều thuận lợi cho nhân dân địa phương. Đây là một bước đi thích hợp trong điều kiện dự án cũ bất thành.

Song, quá trình triển khai thực hiện, chúng tôi cho rằng cần phát triển ý tưởng ban đầu theo hướng tôn trọng sự thật, tái hiện chính xác những chi tiết vốn có, tránh thiên về lợi ích kinh tế mà làm ảnh hưởng tới giá trị lịch sử văn hóa. Đồng thời, cần đầu tư thích đáng cho “Vườn hiện thực” bởi đây vừa là “hồn cốt” tạo nên điểm nhấn cho khu du lịch sinh thái, vừa xứng tầm với những cống hiến của nhà văn, liệt sĩ Nam Cao. Làm được như vậy mới không uổng phí những ý tưởng tốt đẹp ban đầu, góp phần “hiện thực hóa” nguồn tư liệu văn học bổ ích mà vẫn phát huy được hiệu quả kinh tế du lịch. Mặt khác, việc triển khai dự án mới này cần tránh “vết xe đổ” của dự án cũ ngay từ khi hình thành ý tưởng cho tới kết thúc công trình. Tất cả phải được chuẩn bị đầy đủ, kỹ lưỡng, có sự đồng thuận, chung tay góp sức của các cấp, các ngành, các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh, quyết tâm hoàn thành ước nguyện lớn lao của chính quyền và nhân dân địa phương để bảy tỏ lòng thành kính đối với người con ưu tú của quê hương Hà Nam-một “ngôi sao sáng” trong bầu trời văn học Việt Nam thế kỷ XX.

Bài và ảnh: HOÀNG THÀNH