Ngày bé, tôi bị mẹ đánh, bỏ ăn cả buổi. Quá trưa đói quá, lừa lúc bố mẹ ra đồng, tôi bí mật về bếp nhà mình, thấy nồi thịt gà kho còn nguyên cất trong chạn, mừng quýnh, hai tay bốc ăn ngấu nghiến, no kềnh bụng…
Cả đêm hôm ấy tôi khát nước, uống thùng bất thình, cả nhà sợ, thiếu chút nữa thì đi bệnh viện cấp cứu. Sau này chị gái tôi bảo: Tại mày tham ăn, tham thì thâm, xấu tính! Tôi cãi: Đói không ăn chết à?… Lần khác, tôi không bị đói, vì vừa chén mấy củ khoai chị nướng. Thế nhưng đến bữa ăn thấy có đĩa thịt lợn luộc là chẳng biết đến ai, kéo ngay vào lòng, thản nhiên ăn ngon lành như nó là thứ chỉ dành riêng cho mình. Ăn một lúc chán thì bỏ đĩa sang chỗ khác, mắt hau háu nhìn khắp mâm xem còn món gì đáng giá, dù trong bụng đã căng phềnh. Chị tôi lại mắng: Còn tọng vào đâu được nữa mà nhìn, no trong bụng đói con mắt…
Cái tội tham nó khổ thế, thiếu đói thèm ăn đã đành đằng này no đủ cũng cứ thèm ăn, thành ra suốt ngày bị mắng là tham ăn. Ấy là thuở ấu thơ. Sau này tôi lớn mới vỡ lẽ, căn bệnh tham thật khốn nạn. Ai mắc bệnh này là bi hài, đớn đau, sướng khổ, nhục nhã, đê hèn suốt cuộc đời chỉ luẩn quẩn trong đau đớn với hận thù đôi khi tai hoạ, bất đắc kỳ tử cũng đã từng không ít xảy ra…
Tôi có người bạn từ thuở thiếu niên, làm công nhân thợ tiện vào loại giỏi. Lão thường bảo: Tao cưới vợ rồi chỉ mơ một căn hộ nhỏ ở Hà Nội có chết cũng đáng… Rồi lão ngược xuôi có tiền, tậu căn hộ kha khá. Tưởng thế là ổn, vợ chồng chăm chỉ làm ăn lương thiện nuôi con tử tế thành người; nào ngờ, thời gian sau, tôi nghe lão bỏ cơ quan đi “đánh hàng” Trung Quốc vài vụ thắng lớn, lão ham, đi hàng liên tục. Kinh tế “phất” lên trông thấy, giàu không thể tưởng… thời gian sau nữa, tôi nghe lão tậu thêm cả dăm miếng đất, sắm ô tô, mở công ty trách nhiệm hữu hạn, bạn bè giao du toàn cỡ đại gia và đang mở rộng công ty, có tham vọng thành ông chủ lớn… Sau nữa, tôi lại nghe lão bị bắt, rồi được thả, lại bị bắt. Lần này thì bị bắt vì trong xe của lão chứa thuốc phiện đi từ biên giới về… Lại nghe đám bạn bè “đầu gấu” làm ăn với lão đến bắt vợ con lão trả nợ, tiền của, nhà cửa sạch banh, lão vào tù, vợ con tay trắng bỏ đi đâu không ai biết. Ôi! Cái tham vật chất mù quáng mới ê chề nhục nhã làm sao!…
Ấy là chuyện ham tiền, còn ham danh mới muôn phần nhí nhố bất chấp luân thường liêm sỉ. Bạn tôi hình như từ lúc lọt lòng đã sẵn tính trời. Chức vụ ở cơ quan chỉ lèm nhèm cỡ trương tuần, phó lý thời xưa thế mà oách, lúc nào cũng cương lên trước bàn dân thiên hạ. Với cấp dưới, nếu sơ suất điều gì lão la hét, chửi bới om xòm. Nhưng gặp cấp trên, thái độ lão khác hẳn: mềm nhũn, xum xoe, hóng hớt. Làm việc gì lão cũng hăm hở đón ý cấp trên, mẹo mọp, bợ đỡ chỉ với mục đích duy nhất là được cất nhắc… Có cảm giác con người lão lúc nào cũng cuống lên chuyện đề bạt, nâng lương rồi nhăm nhăm ghế ngồi; ngồi ở ghế này chưa nóng chỗ lão đã ngó nghiêng ghế cao hơn. Lão có khả năng từ bỏ mọi công việc, thậm chí cả giỗ chạp, thăm nom người nhà ốm đau để ngồi chầu rìa cấp trên cả buổi trong một cuộc vui chơi vô bổ. Cuộc sống thường lão không khi nào bình thản, cứ sùng sục ngược xuôi gặp người này vận động, đến chỗ khác dương đông kích tây, hạ thấp đối thủ trước một cơ hội thăng quan. Trong cuộc đời bao giờ lão cũng phải thắng và hơn, không chịu thua thiệt thứ gì. Nếu biết đâu đó có lợi lộc lão tìm cách tranh bằng được; hoạ chăng thiệt thua chút ít lão đau đớn, tức tối, vật vã mất ăn mất ngủ cả tuần. Toàn bộ con người lão hừng hực “tinh thần” tranh quyền đoạt lợi, mẹo mực cương nhu, lúc cứng lúc mềm, thô thiển và khôn khéo, đại ngôn rồi ngậm miệng… Bạn bè có người trực tính bảo: Mày giống loài răng chuột mắt lươn, ham hố cho lắm cũng chẳng thành người… Lão hận bầm tím ruột gan tìm cách trả thù vặt. Biết tính lão, không ai muốn gần, muốn góp ý. Lão không có tri ân, không có thâm tình sống chết, chỉ làng nhàng vài người quen biết hời hợt cốc bia cuộc rượu qua ngày. Người sâu sắc, có học nhìn lão thương hại, đôi khi tủm tỉm lánh xa… Thương thay!…
Cuộc hành trình dài dặc mỗi cuộc đời, khát vọng đoạt chiếm vinh quang là tất nhiên và là điều tốt. Nhưng phải là khát vọng trung thực bằng chính thực lực mình có. Điều này còn phải được trân trọng và đáng yêu nữa; tham lam, ham hố, bất chấp, tự biến mình thành “con kỳ nhông” vun vén lợi ích riêng mình, “ăn” quá sức mình, chỉ vì mình mà không phải bằng cái mình có thì bi kịch đã ở ngay trước mắt!
TRẦN ANH THÁI