QĐND - Đền Và hay còn gọi là “Đông Cung” (thuộc thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, Hà Nội) là trung tâm tín ngưỡng tôn thờ Tản Viên Sơn Thánh của người Mường và người Việt. Trong không gian hùng vĩ, thơ mộng của núi đồi sông nước, đền Và hiện lên thâm nghiêm, giữa rừng lim 2000 tuổi.

Đội rước kiệu đền Và được nhân dân chào đón.

Đền tọa lạc trên một gò đất rộng và thấp hình một con rùa đang duỗi 4 chân và ngóng đầu xuống đầm Vân Mộng hướng về phía mặt trời mọc. Đền được Nhà nước xếp hạng là Di tích lịch sử Quốc gia năm 1964. Theo phong tục cổ truyền hằng năm lễ hội đền Và được tổ chức vào rằm tháng Giêng âm lịch. Vào những năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, đền Và mở hội chính có rước Đức Thánh Tản qua sông Hồng sang đền Ngự Dội, nghi lễ này gắn liền với truyền thuyết Thánh Tản Viên tắm gội và dạy dân thay dao bằng liềm cắt cỏ.

Năm nay, lễ hội đền Và được tổ chức theo nghi lễ hội chính truyền thống với 8 làng cùng thờ đức Thánh Tản tham gia, gồm: Vân Gia, Cầu Trì, Nghĩa Phủ, Mai Trai, Ái Mỗ (thuộc phường Trung Hưng), các làng Phù Sa (phường Viên Sơn), Phú Nhi (phường Phú Thịnh) và làng Di Bình thuộc xã Ngư Bình, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc. Bắt đầu từ sáng ngày 13 tháng Giêng, dân làng Vân Gia lên đền dọn dẹp, trang trí cờ hội. Ngày 14, dân các làng rước kiệu cỗ của mình tới đền Và, bày dàn trước gian nhà tiền tế.

Sang ngày 15 tháng Giêng âm lịch tức ngày 17-2, đúng 5 giờ đoàn rước kiệu bắt đầu khởi hành, xuất phát từ đền Và qua phố Ngô Quyền, Phùng Hưng, Phó Đức Chính, Lê Lợi, Hồng Hà sau đó đến cảng Sơn Tây, đám hội lần lượt rước kiệu chính và kiệu của các làng xuống thuyền. Trên sông Hồng lúc này là 18 chiếc thuyền rồng được trang hoàng lộng lẫy với đầy đủ màu sắc. Những chiếc thuyền này di chuyển từ cảng Sơn Tây lên bến phà Đường Lâm cách đó chừng 2km và quay ngược trở lại tiến về đền Ngự Dội thuộc thôn Di Bình.

Đi đầu đoàn rước là các đội múa lân, múa rồng, sau đó là cờ, lọng, tán, trống, chiêng, đội tế, kiệu... các loại theo nghi lễ truyền thống, cùng đông đảo bà con nhân dân và du khách thập phương. Có nghi lễ rước Thánh đến làng Di Bình bởi theo dân gian truyền tụng rằng, xưa kia khi đức Thánh Tản dựng cung trên đồi Và ở làng Vân Gia, ít ngày sau Thánh Tản sang tả ngạn sông Hồng và tắm ở bến nước làng Di Bình.

Bến cảng Sơn Tây nhộn nhịp chuẩn bị rước Thánh Tản.

Vừa khi đó, một thôn nữ cắt cỏ đi tới, ngài bảo cô thôn nữ xuống lấy nước cho ngài tắm. Cô gái cười mà bảo rằng quang sọt chứ phải thùng đâu mà gánh được nước nhưng ngài bảo cô cứ xuống sông mà gánh quang sọt tất đựng được nước. Cô thôn nữ xuống bến sông, quả nhiên sọt đựng được nước. Thấy lạ, cô vội về báo tin cho dân làng, dân làng cho đó là Thánh xuống trần, nên quyết định mổ lợn làm mâm lễ tế Thánh. Ra đến sông thì Thánh đã đi rồi, chỉ còn thấy bóng dáng ngài uy nghi trên đỉnh núi Tản Viên. Từ đó, dân làng Di Bình lập đền Dội để thờ Thánh Tản ngay trên bến sông, bên ngai thờ Thánh còn đặt thêm ngai cô thôn nữ cắt cỏ và làng Di Bình đã kết chạ với làng Vân Gia cùng các làng khác bên hữu ngạn sông Hồng chung tục lễ rước nước và mở hội đền Và vào rằm tháng Giêng...

Lễ hội đền Và là một trong những lễ hội lớn và đông vui nhất xứ Đoài. Đó là thời điểm hội tụ sức mạnh cộng đồng và gửi gắm sức mạnh về hòa bình, no ấm của người dân xứ Đoài trong suốt chiều dài lịch sử. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm thì phần hội cũng diễn ra quy mô và hoành tráng không kém. Mở đầu là lễ đua thuyền rồng quanh hào Thành cổ, sau đó là các tiết mục trò chơi dân gian truyền thống như chọi gà, kéo co, cờ người, bịp mắt đập niêu, nấu cơm... được diễn ra vào ngày 16 tháng Giêng âm lịch.

Bài và ảnh: Vũ Thị Yến