Ông Mào Văn Phên đang chơi đàn.

Tình cờ, một lần trong câu chuyện của mình tôi được nghe anh Mào Văn Niểm kể cho nghe câu chuyện về ông Mào Văn Phên, 78 tuổi, dân tộc Thái ở bản Vàng Pheo, Mường So, Phong Thổ (Lai Châu). Một người không chỉ giỏi về chơi đàn tính tẩu mà còn đam mê sưu tầm nét sinh hoạt Hạn khuống - tức sàn hoa ngoài trời, nơi trai gái hát đối đáp giao duyên… Đặc biệt ông còn sáng tác trên 30 bài hát tiếng Thái nói về tình yêu quê hương, đất nước, tình yêu đôi lứa… phục vụ đời sống tinh thần của bà con làng bản, nhất là số học sinh, thanh niên đang tuổi trưởng thành.

Người “nghệ sĩ” tài năng của núi rừng Tây Bắc đã qua tuổi 78, nhưng ngày đêm ông vẫn lang thang khắp mọi nẻo đường của thôn bản để sưu tầm những gam màu đậm nét văn hóa Thái, chắt lọc, tổng hợp, nhằm truyền lại cho con cháu.

…Đưa thêm mấy que củi ngo cho bếp lửa thêm bập bùng, uống thêm ly rượu nhỏ, Mào Văn Phên bắt đầu vào nhạc… Ông vừa chơi đàn, vừa hát, say sưa, hòa quyện như trời với đất, như mây với gió và như không còn biết chúng tôi ngồi bên cạnh. Trên sàn nhà, bông lửa vẫn réo rắt, tiếng đàn rung lên thánh thót, lời ca trầm bổng hòa theo. Nghe lời bài hát mà cứ như ngồi nghe những lời độc thoại của chính tác giả được vắt ra từ ruột gan mình. Đấy là một bài hát do ông tự sáng tác bằng tiếng Thái rất hay và đậm chất trữ tình.

…Người Thái mình đẹp lắm/ Con gái sáng lên nương/ gùi nắng về bản nhỏ/ Con diều vườn no gió/ sải cánh giữa chiều mây…

Con trai yêu nương rẫy/ cho bông lúa to tròn/ trái bắp thêm nhiều hạt…

Lời ca, tiếng đàn và đất trời như hòa quyện vào nhau, lòng người cũng mênh mang gợi nhớ... Mãi sau ông mới hạ giọng, buông đàn, gương mặt buồn buồn, lòng như nhớ lại một chút gì… tiếc nuối. Ông nói giọng xúc động:

Mình đã đi qua 78 mùa bắp, nhiều lần mặt trời mọc rồi lặn, con gà rừng trước đỉnh núi kia sáng sáng vẫn cất tiếng gáy đón ánh bình minh. Lúc còn sống mẹ mình hay nói: “Thằng Phên sinh ra và lớn lên với nắng và gió, nghịch ngợm, đen đúa và nhanh nhạy như con sóc trên núi đá. Nhưng được cái là thông minh, có năng khiếu ca hát. Bảy, tám tuổi đã biết cầm cây dao, cây rìu đẽo cây làm đàn, vừa đẹp vừa có âm thanh hay dễ đi vào cái bụng, cái đầu bà con thôn bản, mọi người quí nó lắm!...”.

Đến năm 18 tuổi, cái đầu chưa cao bằng ngọn mía, gia đình đã bắt Phên phải cưới vợ. Có điều, do hát hay, đàn giỏi… nên Phên có nhiều bạn gái kết lắm. Biết chọn ai đây? Nhiều đứa nghe tin Phên cưới vợ đã nước mắt ngắn, nước mắt dài, cái tai ù đi vì lo sợ sẽ vắng tiếng đàn, giọng hát của Phên… Có đứa bạo miệng “Phên ơi! Cưới em đi. Về nhà em, Phên chỉ làm đàn, ngồi hát… còn mọi chuyện để em lo…”. Cuối cùng thì Phên cũng lấy được vợ như cái bụng mình muốn. Cùng với cỏ cây, hoa lá, núi sông, chim thú… vợ Phên là gam màu cảm hứng cho ông sáng tác, cho ông gom nhặt sưu tầm những giá trị đích thực về văn hóa Thái đang có xu hướng mai một.

Ngoài sáng tác và truyền dạy cho con cháu các bài dân ca, lời ca Thái cổ, thời gian còn lại ông dành nhiều tâm huyết nhất vào sưu tầm và phổ biến sáu điệu xòe cổ, gồm: Nhôm khăn (múa tung khăn), ỏm lọm tốp mư (múa vòng tròn vỗ tay); khắm khen mơi lảu (nâng khăn mời rượu); phá xí (bổ bốn) và đổi hôn (múa tiến, lùi, lộn)... khởi nguồn cho hơn ba mươi điệu xòe của người Thái miền Tây Bắc. Không quản nắng mưa, ông lặn lội tìm hiểu, chỉnh lý rồi dạy cho đội văn nghệ của các xã, của bản. Những ngày hội của dân tộc, bà con dân bản ở Mường So tụ họp nhau lại, cùng đốt lửa và say sưa với những làn điệu dân ca Thái, đặc biệt là sáu điệu xòe cổ trong niềm vui tụ hội.

Theo Phên thì mọi công việc mà đặc biệt công việc trong lĩnh vực nghệ thuật, muốn thành công trước hết bắt nguồn từ lòng đam mê. Ai thấy có ngọn lửa cháy lên trong ruột, có hơi rượu đốt lên trong đầu, muốn bắt nó ra tiếng khèn, tiếng đàn, tiếng trống… thì cứ việc.

Cuối năm 2008, cán bộ Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu đã về nhà ông ở lại mấy ngày, nghe ông chơi đàn và hát. Họ xin phép ông cho ghi âm lại những bài hát mà ông đã sáng tác để tìm hiểu, nghiên cứu… hy vọng một ngày gần nhất, ông sẽ được công nhận bản quyền tác giả những sản phẩm mà cả đời ông đam mê, gửi gắm.

Bài và ảnh: LÊ QUANG HỒI