Hana Gioia: Các nhà thơ biên soạn thi tập-hoặc chỉ đưa một danh sách đọc-nên thành thật một cách thận trọng, chỉ gồm những bài thơ họ thật tình hâm mộ. Thời gian qua, chúng ta đã làm nhiều thi tuyển, đủ kiểu. Theo đề tài, theo thời đoạn, theo giới cũng có mà theo nghề nghiệp cũng xong, khuynh hướng sáng tác lẫn quan biết bạn bè cũng không chừa. Để làm phong trào, để giải ngân hay để gì nữa thì có ma mới hiểu. Người tuyển luôn mặc cho cảm tính, cảm tình hay dáng vẻ của các tên tuổi thao túng. Dù ở “lời nói đầu”, Ban tuyển bao giờ cũng tuyển vô tư khách quan đáo để. Như thể phân phối tem phiếu vậy. Thì làm sao hàng trăm bài thơ trong mấy tuyển kia đủ sức lay động tâm hồn người đọc, kích thích họ tìm đến trực tiếp với thi phẩm kia đủ sức lay động tâm hồn người đọc, kích thích họ tìm đến trực tiếp với thi phẩm của các tác giả riêng biệt.

Tuyển là thao thác cần thiết, bởi-chưa nói giới độc giả đến với thơ ngẫu hứng, ngay cả những nhà thơ nghiên cứu chuyên nghiệp-không ai có đủ thì giờ và điều kiện theo dõi hết tập thơ in trong năm. Mà hằng năm, thơ cứ cấp tập chào đời, từ tỉnh lẻ hay phường xã cho đến các trung tâm văn hóa lớn, từ câu lạc bộ thơ học sinh cấp III cho đến các nhóm nhà thơ chuyên nghiệp có khuynh hướng sáng tác hẳn hoi. Thơ báo, thơ in tập, cả thơ được bắn lên báo điện tử… Thơ có mặt khắp nơi, nhưng nơi chốn để người đọc dễ tìm đến nhất: hiệu sách hay như viện, lại không có!

Thi tuyển phải có mặt, để giải quyết tình trạng vàng thau lẫn lộn đồng thời để rút gọn lại danh sách dài ngoằng tập thơ ra lò trong năm, trong từng giai đoạn… Người đọc cầm Thi tuyển trong tay, với hi vọng thưởng thức các bài, các tác giả được tuyển kĩ lưỡng, có khi “tinh tuyển”; hay ít ra nắm được khái quát thành tựu/tiến trình phát triển của thơ ca trong thời điểm, giai đoạn nhất định.

Ở đây, câu hỏi đặt ra: Ai tuyển? Tuyển như thế nào? Và tuyển, dựa trên tiêu chí thẩm mĩ nào?

Rồi: Tuyển ai, tuyển mỗi tác giả bao nhiêu bài tùy thuộc rất nhiều vào Ai tuyển. Tùy góc nhìn, tùy gu, mối quan hệ, khả năng đọc và thẩm định, và vân vân… Cho chắc ăn, các nhà thơ là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam thì không thể loại ra rồi; bên cạnh người tuyển còn dựa trên tiêu chí nổi tiếng ít/nhiều; cả các tiêu chí ngoài văn chương như: chức vụ to/nhỏ, tuổi tác, giới tính, dân tộc… nữa! Từ đó họ định lượng bao nhiêu bài một người.

Cũng đã thấy xuất hiện trong Tuyển nhiều bài thơ thường xuyên xuất hiện ở các Tuyển trước đó: đây là hiện tượng tuyển từ Tuyển.

Vậy đó, chúng ta có thể dựa vào nhiều tiêu chí, riêng tiêu chí thẩm mĩ là yêu cầu cao nhất của văn chương, chúng ta chưa thật sự đặt nặng. Các bài thơ hay, nổi bất, để lại dấu ấn rõ nét trong chuyển biến thơ ca của năm/thời kỳ chưa thấy có mặt chung trong cùng Tuyển, giai đoạn qua. Cách làm của chúng ta lâu nay vẫn còn dừng lại ở phong trào, là vậy.

Vậy phải làm thế nào? Tuyển không phải đặt nặng ở sự lớn/bé của tên, cao/thấp của tuổi nhà thơ để cân đong số lương bài, mà ở: các bài thơ kia đứng ở đâu trong dòng chảy của sự phát triển thi ca trong giai đoạn đó, thuộc hệ mỹ học đó. Từ điểm nhìn tương đối nhất quán ấy, một tuyển ra đời, người đọc hoặc thẳng thừng từ chối hoặc trân trọng đón nhận chúng, chứ không đọc trong tâm trạng hờ hững chung chung, có cũng được, không có cũng chẳng sao.

Thử nhìn ra bên ngoài, thi tuyển gần nhất của Mỹ: The Best American Poetry-2003 (Scribner Poetry, New York, USA), do Yusef Komunyakaa và David Lehman cùng tham gia tuyển các bài thơ hay của Mỹ trong năm. Chưa nói đến chất lượng, chỉ xét lối làm việc của họ thôi cũng xứng đáng cho chúng ta học tập. Lời mở rất trang trọng, thông tin chính xác, chú thích kỹ lưỡng cùng lời bình đầy trách nhiệm, đã chinh phục độc giả cả trong lẫn ngoài nước Mỹ, mấy năm qua. Xêri thi tuyển mỗi năm được Nhà xuất bản giao trọng trách cho một/một vài “nhà” khác nhau tuyển. Mỗi thi sĩ chỉ đóng góp một bài, trong đó rất nhiều bài thơ lớn và uy tín lọt sổ trong nhiều năm liền. Vài tên tuổi năm trước được vào tuyển, năm sau chưa chắc đã có mặt. Đủ thấy người đứng ra tuyển dũng cảm và tự tin như thế nào. Họ chọn thơ chứ không chọn tác giả.

Thiết nghĩ, tuyển như thế không là ngoài tầm với của chúng ta. Nhưng chính sự lường biếng, cẩu thả và thói quen thơ của chúng ta đã tự trói buộc tay chân mình, có lẽ!

Tóm lại, Tuyển đòi hỏi người tuyển đáp ứng một số yêu cầu:

- Tình yêu thơ: yêu cầu người tuyển chịu khó đi, đọc, có óc sưu tầm và thao tác thủ kho. Chỉ như thế anh/chị mới quán xuyến được dòng chảy của thơ suốt cả năm hay thậm chí cả thời kỳ. Nói nôm na: anh cần phải có bột, nhiều càng tốt để gột nên hồ.

- Tinh thần mở: chấp nhận các sáng tác theo quan điểm thẩm mĩ mới, chấp nhận chính kiến khác, không bè phái địa phương, không sợ hãi uy tín tác giả, không nô lệ tài chính của nhà xuất bản hay cơ quan nào. Nghĩa là một người tuyển thoát khỏi mọi áp lực. Họ hoàn toàn tự do trong công việc của mình. Tự do, nên đầy trách nhiệm.

- Sau cùng là sự nhạy bén trong thẩm định. Giữa bạt ngàn bài/tập thơ đã đăng/in, nên chọn cái nào, của ai. Không ai có thể dạy người tuyển nên hay không nên thế này thế nọ. Chính sản phẩm của anh/chị đánh giá khả năng thẩm thơ của anh chị. Sản phẩm này bị đặt trước sự khó tính của người đọc và trước thách thức khắc nghiệt của thời gian.

Chỉ thế thôi, chúng ta mới hi vọng người đọc thôi còn hờ hững với các Tuyển, từ đó hết quay lưng lại với thơ.

MÃ PÍ LÈNG