Lắng đọng một thời giông bão

Tác phẩm chân dung Bùi Xuân Phái.

Họa sĩ Lê Thị Kim Bạch sinh năm 1938 tại Long An. Bà từng du học tại Đại học Mỹ thuật quốc gia Ki-ép, U-crai-na. Là một trong những tên tuổi hàng đầu của nền mỹ thuật đương đại Việt Nam, nữ họa sĩ Kim Bạch sáng tác bằng nhiều chất liệu, phong phú về đề tài, trong đó riêng ở thể loại tranh chân dung và tranh lụa, bà được đánh giá là một cây cọ xuất sắc, ghi dấu ấn đậm nét trong nền mỹ thuật Việt Nam. Bà là một người con miền Nam trên đất Bắc, một nữ họa sĩ tiêu biểu của thế hệ mình - thế hệ đã gắn bó với số phận người dân trong chiến tranh khốc liệt và những năm tháng xây dựng nhọc nhằn đầu hòa bình, thế hệ mà con người gian truân thấm nhuần khát vọng thống nhất đất nước, đoàn tụ gia đình. Họa sĩ Kim Bạch đã nhận được rất nhiều Huân, Huy chương, giải thưởng trong cuộc đời hoạt động nghệ thuật của mình, trong đó có Huân chương Lao động hạng nhất (năm 1998), Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (năm 2001). Bà từng là Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam (1994-1999).

Nối tiếp triển lãm vừa diễn ra tại TP Hồ Chí Minh, triển lãm lần này là lần thứ hai nữ họa sĩ đã 70 tuổi trở lại với công chúng Hà Nội trong một triển lãm cá nhân. Triển lãm trưng bày 89 tác phẩm gồm 37 tranh lụa, 14 tranh sơn mài, 11 tranh sơn dầu, 20 bức ký họa chì, 6 bức vẽ bằng màu nước và 1 tác phẩm bột màu về phong cảnh, tĩnh vật, chân dung...

Trong triển lãm này, nữ họa sĩ giới thiệu với công chúng chủ yếu là những bức tranh chân dung. Bên cạnh những bức vẽ đầy tình cảm tri ân, trân trọng về các bậc thầy của hội họa Việt Nam như Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Gia Trí… là những tác phẩm tái hiện ký ức đầy trìu mến về những ngày tháng học tập ở U-crai-na qua chân dung bạn học và sinh viên như “Cô gái U-crai-na” trong trang phục dân tộc mềm mại với vẻ bí ẩn, kín đáo của một khuôn mặt nghiêng và ánh mắt nhìn xuống; là những tình cảm gia đình ấm áp và dịu nhẹ qua hình ảnh những “Bé Thảo”, “cháu gái Kim Vân”, “chị Kim”…

Một dấu ấn đậm nét của thời gian được tái hiện trong tranh của họa sĩ Lê Thị Kim Bạch là ký ức về mảnh đất quê hương Nam Bộ với những con người cụ thể đã gắn bó với cuộc chiến tranh giữ nước của dân tộc, là tình cảm về Bác Hồ kính yêu. Khác với nhiều nghệ sĩ cùng thời, họa sĩ Kim Bạch ưa thích khắc họa những hình ảnh về những “con người cách mạng” trong những giây phút nghỉ ngơi. Đó là “Phút thư giãn” của Bác Hồ bên dòng thác; là hình ảnh “ông Năm Nhồng”, đảng viên cộng sản năm 1930, người tìm địa điểm và bảo vệ cho Hội nghị Trung ương Đảng Cộng sản năm 1937 tại Bà Điểm khi tuổi già về với ruộng vườn; đó là “Bà Hai Tình” - cơ sở Cách mạng những năm 30 giản dị trên chiếc chõng tre; là “Nữ thanh niên xung phong bên bờ suối” cùng gội đầu, vui đùa; là “ông Bảy Chiêu”, Chủ tịch đầu tiên của tỉnh Gia Định sau Cách mạng Tháng Tám với thú vui đọc sách lúc tuổi già. Hay đôi khi là những dấu ấn rất đáng yêu như bức ký họa “Bé Thắng tập làm dân quân bắt giải lính Mỹ”. Chính trong những mảng ký ức này, dấu ấn Nam Bộ đã hiện lên đậm đà trong tác phẩm của bà, như lời nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân: “Hiện thực phức tạp của cuộc sống được Kim Bạch làm "mềm hóa", tinh lược bởi cảm thức thẩm mỹ Á Đông. Nét bút lão luyện, chuẩn xác của bà thể hiện các bức chân dung ông già, bà lão, người nông dân với những tâm trạng hết sức phong phú. Khiến người xem cảm nhận được bản sắc tâm hồn và thẩm mỹ Nam Bộ khắc khổ, dịu dàng".

Tuy nhiên, cảm xúc chủ đạo trong các tác phẩm của họa sĩ Kim Bạch lại là sự cô đơn, vắng lặng, là nỗi u buồn, trầm tư. Có lẽ chính bởi vậy mà người xem đã thấy sự thuỷ chung của bà với gam màu trầm, với những bức chân dung mà nhân vật không bao giờ cười, và đặc biệt là sự thành công của bà trên chất liệu lụa - một chất liệu mà trên đó người nghệ sĩ ít lựa chọn nếu muốn tạo nên những bức tranh rạng rỡ, tươi tắn mà thường vẽ với những đường nét dịu dàng, mờ ảo… Và đặc biệt hơn, cảm xúc ấy lý giải với người xem về sở thích khá độc đáo của nữ họa sĩ đã ở độ tuổi “thất thập cổ lai hy” này, đó là bà rất thích hoa tàn. Trong một triển lãm với rất ít các tác phẩm về thiên nhiên, tĩnh vật, bà vẫn ưu ái lựa chọn tới 5 tác phẩm vẽ hoa, mà đều là hoa tàn: “Sen và cúc”, “Hoa tàn trên ghế tre”, “Hoa hồng tàn trên ghế mây”, “Hoa hồng tàn”, “Hoa cúc vàng”… Ở những tác phẩm này, người xem tinh tế sẽ thấy được cái đẹp nhuần nhị, thâm trầm, sâu kín của những bông hoa khi đã không còn rực rỡ trên cành, thậm chí khi đã không còn cái màu sắc, dáng vẻ nguyên khôi. Và người ta nhận ra một Lê Thị Kim Bạch sâu sắc, trĩu nặng tâm tư tại đó.

Triển lãm mở cửa đến ngày 25-8.

Bài và ảnh: Huyền Thanh