Khắp nước mình, ở đâu chả có loại kẹo này. Nơi thì gọi nó là kẹo lạc, nơi gọi kẹo cu-đơ, nơi kêu kẹo đậu phộng, còn ngày xưa ngoài Bắc còn gọi nó với tên Tàu là kẹo “xìu” (kẹo Thiều Châu). Nhưng cũng không ở đâu có được loại kẹo với đường, đậu lạc, vừng mà miếng kẹo trong suốt vàng ươm như kẹo gương Thu Xà (Quảng Ngãi). Tôi biết trong dịp đại lễ APEC Việt Nam vừa qua, nhiều chủ tịch các tỉnh trong nước cũng được mời về Hà Nội tham dự. Đây là dịp may hiếm có với những tỉnh được coi là “vùng sâu vùng xa” trong nước. Vì ai cũng biết, APEC là một diễn đàn kinh tế vào loại lớn nhất thế giới hiện nay, lần đầu tiên được nhóm họp tại Việt Nam (lần thứ 14) với 21 thành viên, trong đó có những nền kinh tế hàng đầu thế giới, những nền kinh tế năng động nhất thế giới. Trong rất nhiều “của ngon vật lạ” Việt Nam được giới thiệu để đãi khách và cũng để tiếp thị lần này, người ta không thể quên những món ăn chính, những món tráng miệng, những nhãn hiệu bánh kẹo từ lâu đã được coi là “đặc sản” của những vùng miền trong nước. Nếu vang Đà Lạt đã được chọn là món rượu chủ vị đãi khách trong tiệc mặn, món bánh đậu xanh nhãn hiệu “Rồng Vàng” nổi tiếng của Hải Dương được “lên bàn” trong tiệc ngọt, thì tôi nghĩ, ở quê mình cũng có hai món ngọt rất dễ vừa lòng quý khách nhưng đã không được ai giới thiệu trong đại lễ này. Quảng Ngãi quê tôi, nghèo thì chắc là nghèo rồi, nhưng từ xưa nay vẫn có hai món quà nghèo đã nổi tiếng trong và ngoài nước không thua kém gì bánh đậu xanh Hải Dương: đó là kẹo gương và đường phổi Thu Xà. Nhân nói về bánh đậu xanh Rồng Vàng Hải Dương, tôi có người bạn là nhà thơ hiện đang định cư tại Mỹ. Anh nói với tôi là trong một dịp về thăm quê, anh đã mua cả bánh đậu xanh Rồng Vàng, cả kẹo gương Quảng Ngãi và kẹo “cu-đơ” quê Hà Tĩnh của anh để sang Mỹ làm quà cho những người bạn văn nghệ Mỹ. Những người “lớn” Mỹ khi ăn thì đều khen tất cả 3 loại quà. Họ thực tình cũng có, mà tế nhị cũng có. Nhưng trẻ con Mỹ thì nghĩ gì nói nấy, chúng ăn thử vài miếng bánh đậu xanh, sau đó không ăn nữa, nói là “ngọt quá”. Riêng kẹo gương Quảng Ngãi và cả kẹo “cu-đơ” khá thật thà của Hà Tĩnh chúng lại ăn hơi bị hăng hái, và cho là ngon, tương tự một số loại kẹo hạnh đào hạnh nhân của Mỹ, nhưng mùi vị lạ nên ăn thích hơn. Về kẹo gương và đường phổi, có lẽ không phải mất công giới thiệu thêm, chỉ xin nói là qua nhiều năm “tham gia kinh tế thị trường”, hai vật phẩm truyền thống này của Quảng Ngãi đã biết thay đổi mẫu mã để “bắt mắt” và “hút hàng” hơn trước rất nhiều. Đường phổi bây giờ đã được giới thiệu dưới hình thức những viên đường vuông nhỏ, vừa miệng người dùng, chứ không phải dưới hình thức những “lưỡi cày” truyền thống. Kẹo gương cũng được cắt thành từng miếng nhỏ gọn, bao bì tuy chưa thật tiện dụng và đạt tầm “WTO”, nhưng chất lượng thì bảo đảm. Và quan trọng nhất, cách thức làm ra chúng thì vẫn được trân trọng giữ gìn như từ hàng trăm năm nay vẫn vậy. Trong một số lần có dịp sang châu Âu, tôi đã giới thiệu với bạn bè văn nghệ bên đó hai món “quà quê” này của địa phương mình, và đã được hoan nghênh nhiệt liệt. Cứ nghĩ, người phương Tây đâu thiếu gì của ngon vật lạ, và họ có đời sống cao như thế, chắc gì họ thông cảm và ủng hộ những món kẹo hay đường nhỏ nhẻ của quê mình. Hóa ra, họ thích. Mà những nhà thơ nhà văn châu Âu, những tay sành ăn có hạng đã thích, thì tôi chắc những thực khách Tây khác cũng vui lòng khi nếm thử những món gọi là “quà quê” này. Dĩ nhiên, với kẹo gương và đường phổi, chúng ta hoàn toàn có thể cải tiến để bao bì trở nên “nối mạch” được với thế giới. Và với chất lượng “truyền thống” mà cứ “ăn vào là biết… Quảng Ngãi”, thì kẹo gương và đường phổi, tôi nghĩ, đâu kém thua gì bánh đậu xanh Hải Dương! Sau tuần lễ APEC, trong lúc ngồi lai rai với một người bạn cũ-nhà “Chăm học” Trần Phương Kỳ-tôi được anh kể cho nghe một chuyện lạ và thú vị. Anh Kỳ nói, có lần anh đi châu Âu, một người bạn Pháp vừa từ Trung Đông về đã mời anh nếm thử một món kẹo “truyền thống” của xứ Dầu Lửa. Anh Kỳ ngớ ra, vì món kẹo này giống hệt kẹo gương của Quảng Ngãi-là món quà ngọt anh quá quen. Ăn vào thì độ ngọt thơm và hương vị cũng rất tương đồng với kẹo gương. Anh Kỳ rất tiếc là mình quên không hỏi tên loại kẹo Ả-rập này, nhưng anh bảo đảm với tôi nó đúng là “anh em ruột” với kẹo gương quê tôi. Anh Kỳ hứa sẽ liên hệ giúp để tìm ra “lý lịch” cũng như “nguyên quán” của loại “kẹo gương Ả-rập” này. Tôi cũng hăng hái gọi điện cho cựu đại sứ Nguyễn Lê Bách-người đã từng nhiều năm làm đại sứ ở các nước Ả-rập và I-xra-en anh Bách cũng hứa sẽ “điều tra” giúp về loại kẹo này. Anh Trần Phương Kỳ nói với tôi, từ khi Thu Xà của Quảng Ngãi nổi lên như một cảng biển thương mại của miền Trung, cách đây nhiều trăm năm, thì những thuyền buôn Ả-rập đã thường xuyên cập bến Thu Xà. Và có thể, món “kẹo gương” của người Ả-rập đã lần đầu được du nhập vào Việt Nam qua hải cảng Thu Xà. Với thời gian, những người dân Thu Xà giỏi giang đã học được cách chế biến loại kẹo này, và họ đặt cho nó cái tên thuần Việt là “kẹo gương” (crystal candy)? Vậy mà trong khi nhiều loại kẹo mới ra đời, ít tuổi hơn kẹo gương rất nhiều đã được coi là “đặc sản” và đã “xuất ngoại”, thì kẹo gương-món kẹo độc đáo có thể có tuổi thọ đã nhiều trăm năm, có “quốc tịch gốc” tận xứ Ả-rập xa xôi, được “nhân bản” thành công tại Thu Xà cảng, Quảng Ngãi tỉnh, Việt Nam quốc, lại lụi hụi nhiều năm nay chưa thoát khỏi một vùng quê nghèo. Có lẽ, sự tự ti quá lâu năm đã kéo chúng tôi lại, không cho chúng tôi nghĩ ra một cách giản dị và biết đâu lại rất hiệu quả để “trình làng” trước bạn bè trong nước và quốc tế những món quà thật thà nhưng ấn tượng như món “văn hóa kẹo gương” này. Sự tự ti ở người làm ra sản phẩm và sự vô tình của những người có khả năng mang những vật phẩm ấy đặt trên bàn tiệc bạn bè với mục đích tiếp thị, đã có thể lấy mất của quê tôi cơ hội tự giới thiệu mình, dù với sự khiêm nhường dễ thương nhất. Người tự tôn một cách vô lối đương nhiên không thể thành công trong thế giới hiện đại. Nhưng người tự ti một cách hơi “bi thảm” cũng chẳng bao giờ gây được sự mủi lòng ở thế kỷ thực tế và cụ thể này. Kẹo gương và đường phổi, nếu biết “trình làng” đúng cách đúng kiểu và đúng thời điểm, tôi chắc sẽ được hoan nghênh tại các bàn tiệc lớn cỡ từ APEC Việt Nam trở đi. Và dù nó ở trong… miệng những đứa trẻ Mỹ, châu Âu hay châu Úc, thì cũng đủ hạnh phúc cho những người Quảng Ngãi lắm lắm rồi! Kẹo gương đường phổi “chào thế giới”, tại sao không?

Ghi chép của Thanh Thảo