Hướng tới công viên lịch sử văn hóa

QĐND - Các phương án qui hoạch Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu thuộc Di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long đang được triển lãm và lấy ý kiến của nhân dân. Cuộc thi tuyển phương án thiết kế kiến trúc nhận được 24 bài của 23 đơn vị. Ban tổ chức cuộc thi đã lựa chọn 6 phương án xuất sắc nhất. Hai giải nhì (không có giải nhất), một giải ba và hai giải khuyến khích. Cho đến nay, ban tổ chức đã ghi nhận nhiều ý kiến đóng góp của nhân dân, trong đó phần lớn nhất trí với kết quả của ban tổ chức cuộc thi.

Du khách tham quan Khu khảo cổ.

Hai phương án kiến trúc mở

Điều đặc biệt của các phương án kiến trúc quy hoạch Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu là hầu hết đều chọn không gian mở. Nghĩa là không có tường bao quanh và hòa hợp, thân thiện, tạo cảm giác không gian liền mạch từ các trục đường bao quanh là Hoàng Diệu, Hoàng Văn Thụ, Bắc Sơn và Độc Lập. Hai phương án được đánh giá cao và đoạt giải nhì (mang mã số SM 008 và HT 696) cũng chú trọng thiết kế theo hướng mở. Theo đó, không gian kiến trúc được trải rộng từ Nhà Quốc hội cho tới đường Hoàng Diệu. Phương án mang mã số SM008 tạo ra một vành đai xanh ôm vòng quanh khu Khảo cổ 18 Hoàng Diệu. Bao chùm lên toàn bộ khu khảo cổ là một hệ thống mái thân thiện với môi trường. SM008 chú trọng đến việc sử dụng ánh sáng tự nhiên và vật liệu xây dựng tiên tiến. Nhóm thiết kế còn tính toán đến việc thiết kế xây dựng thành ba giai đoạn. Giai đoạn đầu làm mái cho khu A và B các giai đoạn tiếp theo sẽ được tiến hành sau khi hoàn tất công tác khảo cổ tại khu C và D. Làm như vậy có điểm lợi là công trình sẽ được khai thác phục vụ du lịch song song với các hoạt động khảo cổ. Du khách có thể đi tham quan khu A và B trong khi đó các hoạt động khảo cổ vẫn có thể diễn ra độc lập ở khu C và D. Tuy nhiên, cách thực hiện xây dựng theo các giai đoạn này sẽ không tạo ra được tính nhất quán của tổng thể công trình. Nhìn bản phối cảnh trên cao dễ hình dung ra được, trong khi ba giai đoạn chưa hoàn thành sẽ có những khoảng trống rất đáng kể trong không gian này. Ngoài ra, việc tạo ranh giới giữa khu khảo cổ với nhà Quốc hội bằng hàng rào cây xanh cũng gây ra cảm giác đứt đoạn giữa hai công trình kiến trúc này.

Phương án mang mã số HT 696 được thiết kế khá táo bạo. Theo đó, một mái vòm sẽ được chụp lấy toàn bộ Khu khảo cổ và nhà Quốc hội mới sẽ là một công trình kiến trúc bộ phận của khu khảo cổ. Không gian giữa hai công trình kiến trúc này rất hài hòa, tôn vinh lẫn nhau. Theo phối cảnh tổng thể, mái vòm của Khu khảo cổ được thiết kế cao nhất ở đoạn tiếp giáp nhà Quốc hội và hạ thấp dần ra ba phía đường Hoàng Diệu, đường Hoàng Văn Thụ và Độc Lập. Du khách có thể bước lên mái Khu khảo cổ từ ba con đường này. Phương án HT 696 có thể sẽ “toàn bích” nếu chú ý hơn đến không gian cây xanh điểm xuyết trong tổng thể công trình. ở đây chúng ta chỉ thấy hầu hết là thảm cỏ với cây bụi, vườn hoa, trong một công trình kiến trúc lớn như vậy mà chỉ “nép nhờ” vào những cây đại thụ quanh các tuyến đường và toà nhà Quốc hội thì quả thật, không gian kiến trúc chưa được sinh động lắm.

Du khách tham quan Khu khảo cổ.

Mấy ý kiến về việc thi công

Với “đề bài” phương án quy hoạch một khu vực khảo cổ vừa bảo tồn vừa nghiên cứu dễ thấy các kiến trúc sư của ta đã bỏ ra nhiều tâm huyết đầu tư sáng tác. Có một ý kiến rất đáng quan tâm của Giáo sư, Viện sĩ Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, ông cho rằng cần phải kết hợp nhiều phương án. ông nói: “Trước hết tôi nhất trí với kết quả của hội đồng chấm giải. Tôi cho rằng, hội đồng đã làm việc khách quan và chính xác. Tuy nhiên, tôi cũng thấy rằng chưa có phương án nào thực sự phù hợp cho Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu. Nên biết rằng, khu vực khảo cổ này có một số lượng hiện vật rất lớn, các lớp hiện vật rất dày và vật liệu thì rất mong manh. Vậy làm thế nào để các công trình kiến trúc trở che cho khu khảo cổ lại không xâm hại đến hiện vật và các hoạt động khảo cổ? Tôi cho rằng, các khiến trúc sư còn phải làm việc với nhau để kết hợp điểm mạnh của từng phương án”.

Tuy nhiên, cũng có nhiều ý kiến từ phía giới kiến trúc sư là với trình độ thi công và vật liệu mới việc xây dựng mái vòm bao phủ toàn bộ một diện tích lớn như Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu là hoàn toàn khả thi. Kiến trúc sư Nguyễn Mạnh Trí, trường Đại học Xây dựng, cho rằng: “Thi công những mái vòm siêu lớn không phải là chuyện lạ của kiến trúc thế giới. Với nhiều loại vật liệu mới và trình độ thi công tốt người ta có thể làm những mái vòm rộng hàng nghìn mét vuông mà không cần trụ đỡ, không gây ảnh hưởng tới bề mặt bên dưới”. 

Khai thác, phát huy giá trị của di sản

Chúng tôi đến thăm Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long theo phương pháp thông thường nhất: Mua vé thăm quan. Vào dịp này lượng du khách không đông. Nhiều người cũng chỉ đến thăm khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long chứ không tìm tham quan Khu khảo cổ. Tôi hỏi một vài du khách thì hầu hết nhận được câu trả lời là không để ý. Điều đó thật đáng tiếc vì như vậy là sử dụng chưa hết giá trị của vé. Vé được bán ở phòng vé 19C Hoàng Diệu có hai phần, phần tham quan khu Hoàng Thành và phần tham quan Khu khảo cổ. Có hai cửa soát vé, một ở đầu ra khu trung tâm, một ở số 9 Hoàng Diệu. Du khách phải đi theo một vòng, qua cửa rồi đi ngang đường Hoàng Diệu để sử dụng nốt phần vé còn lại.

Một vòng “thực địa” như vậy để thấy rằng, nếu không có sự kết nối không gian thì du khách sẽ bỏ sót nhiều khu vực cần tham quan; di sản cũng giảm đi giá trị “cộng đồng thụ hưởng”. Được biết, ở một vài di sản thế giới được UNESCO công nhận mà không để cho cộng đồng được thụ hưởng thì cũng bị UNESCO đưa ra khuyến nghị, xem xét và có khả năng tước danh hiệu. Tất nhiên, câu chuyện này khó có thể xảy ra ở trường hợp của Di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long, bởi như giáo sư Phan Huy Lê nói: UNESCO đánh giá rất cao di tích này. Nhưng qua đây cũng thấy rằng, Hà Nội cần sớm thực hiện nốt quy hoạch bảo tồn, tôn tạo di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Được biết, lộ trình để biến di sản này thành công viên lịch sử - văn hóa còn kéo đến sau năm 2020.

Chúng tôi có buổi làm việc với giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội,  TS Nguyễn Văn Sơn cho biết: “Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu được tách ra qui hoạch trước để kịp với tiến độ của dự án xây dựng Nhà quốc hội mới. Hiện nay, trung tâm đã triển khai cơ bản xong những nội dung cần khu vực qui hoạch, thường trực Thành ủy, UBND thành phố Hà Nội, hội đồng khoa học cũng đã tham gia góp ý và hoàn thiện hồ sơ đệ trình duyệt theo qui định.” Trong thời gian đó, những hoạt động khai thác du lịch vẫn được tiến hành. Được biết, năm qua có khoảng 12 vạn lượt khách, năm nay được kỳ vọng sẽ có khoảng 15 vạn lượt khách tham quan. Mong rằng, Hà Nội sẽ sớm có công viên lịch sử-văn hóa để người dân được thụ hưởng những giá trị văn hóa mà di sản đem lại nhiều hơn.

Bài và ảnh: ĐÔNG HÀ