QĐND - Từ ngày 7-8-2014, Nghị định 62/2014/NĐ-CP của Chính phủ (Nghị định) quy định về xét tặng danh hiệu Nghệ nhân nhân dân (NNND), Nghệ nhân ưu tú (NNưT) trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể sẽ chính thức có hiệu lực. Nghị định được xem là bước ngoặt trong việc tôn vinh, hiện thực hóa việc hỗ trợ các nghệ nhân; thể hiện sự quan tâm của Nhà nước trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể. Vấn đề hiện nay còn khiến dư luận băn khoăn là cách triển khai Nghị định cũng như các hành động cụ thể mà các cơ quan chức năng sẽ thực hiện nhằm giúp đỡ các nghệ nhân trong cuộc sống thường ngày.

Hát dân ca quan họ Bắc Ninh trong Hội Lim. Ảnh: Minh Trường

Thấu tình, đạt lý

Nghị định có 5 chương, 18 điều quy định chi tiết đối tượng, tiêu chuẩn, quy trình, thủ tục xét tặng danh hiệu NNND và NNưT trong các loại hình của di sản văn hóa phi vật thể gồm: Tiếng nói, chữ viết; ngữ văn dân gian; nghệ thuật trình diễn dân gian; tập quán xã hội và tín ngưỡng; lễ hội truyền thống; tri thức dân gian. Trong đó, đòi hỏi nghệ nhân phải có tài năng nghề nghiệp đặc biệt xuất sắc, có cống hiến to lớn, tiêu biểu cho sự nghiệp bảo vệ và phát huy những giá trị di sản văn hóa phi vật thể của địa phương (áp dụng cho NNưT) và phạm vi cả nước (áp dụng cho NNND )… Với NNND, phải có thời gian hoạt động nghề từ 20 năm trở lên và đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu NNưT. Với NNưT, phải có thời gian hoạt động nghề từ 15 năm trở lên. Nghị định cũng quy định cá nhân được tặng danh hiệu NNND và NNưT phải được hội đồng theo ba cấp (cấp tỉnh, chuyên ngành cấp Bộ và cấp Nhà nước) thông qua dựa theo hồ sơ xét tặng. Với những quy định nêu trên, có thể tin tưởng việc tặng danh hiệu NNND và NNưT sẽ đảm bảo chất lượng, thời gian, đúng quy định của pháp luật.

Nghị định được đánh giá là thấu tình, đạt lý bởi những người được nhận danh hiệu, ngoài nhận Huy hiệu, Giấy chứng nhận của Chủ tịch nước và tiền thưởng kèm theo danh hiệu, với nghệ nhân có hoàn cảnh khó khăn được hưởng trợ cấp sinh hoạt hằng tháng theo quy định của Chính phủ. Có thể nói, ngoài danh hiệu cao quý được Nhà nước tôn vinh, với những nghệ nhân cả đời phụng sự nghệ thuật thì trợ cấp hằng tháng là sự quan tâm to lớn của Đảng và Nhà nước, động viên các nghệ nhân tích cực truyền dạy và phổ biến tri thức và kỹ năng cho lớp trẻ.

Trao đổi với chúng tôi, ca nương nổi danh của nghệ thuật ca trù Phạm Thị Huệ tâm sự: “Bản thân tôi và các nghệ nhân khác rất phấn khởi khi Nghị định ra đời bởi với những nghệ nhân thì chính sách đãi ngộ rất quý, nhưng quan trọng hơn là danh hiệu được Nhà nước công nhận. Tôi nghĩ rằng, Nghị định sẽ trực tiếp thu hút các bạn trẻ tìm đến với nghệ thuật dân gian ngày một nhiều hơn”.

Trong một cuộc họp mới đây, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Tuấn Anh đã có ý kiến chỉ đạo Vụ Thi đua, Khen thưởng chủ trì, phối hợp với Cục Di sản Văn hóa xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện Nghị định, đảm bảo tháng 6-2015 hoàn thiện hồ sơ trình Thủ tướng Chính phủ xét duyệt đợt I. Điều cần nhất hiện nay là chính quyền địa phương cần sớm nghiêm túc thi hành Nghị định với nhận thức xem các nghệ nhân là “báu vật nhân văn sống” (theo cách gọi của UNESCO) của địa phương mình nói riêng và của đất nước nói chung.

Hết mình giúp đỡ các nghệ nhân

Một trong những băn khoăn của dư luận là việc lập hồ sơ xét tặng danh hiệu NNND và NNưT phần nào sẽ khó khăn đối với các nghệ nhân. Rất nhiều nghệ nhân tuổi đã cao hoặc là các nghệ nhân người dân tộc thiểu số còn không biết cả chữ Quốc ngữ, rất khó để hoàn thiện hồ sơ. Nhất là trong hồ sơ yêu cầu phải có các tài liệu chứng minh tri thức, kỹ năng và những đóng góp đối với sự nghiệp bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể gồm: Băng, đĩa hình, ảnh mô tả tri thức và kỹ năng đang nắm giữ; ngoài ra là các tài liệu khác. Như vậy, nếu cá nhân nghệ nhân nào không tự hoàn thiện hồ sơ, chính quyền và Hội Văn hóa dân gian ở các địa phương cần chủ động, tích cực giúp đỡ các nghệ nhân.

Khi được hỏi về vấn đề thực hiện Nghị định trong thời gian tới, ông Nguyễn Văn Tiến, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai-địa phương có nhiều nghệ nhân dân tộc thiểu số, cho biết: “Sẽ có nhiều nghệ nhân dân tộc thiểu số ở tỉnh Lào Cai không thể tự làm hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu. Vì vậy, mặc dù chưa có hướng dẫn thi hành Nghị định nhưng chúng tôi đã sẵn sàng vào cuộc, với tinh thần hết mình giúp đỡ các nghệ nhân. Từ trước đến nay, thông qua các chương trình nghiên cứu trong và ngoài nước, cùng với sự sâu sát của các cán bộ văn hóa ở cơ sở nên chúng tôi nắm rất rõ số lượng cũng như trình độ chuyên môn của các nghệ nhân. Chúng tôi tự tin sẽ hoàn thành sớm các hồ sơ một cách công phu nhất, để tiến hành xét tặng ở Hội đồng cấp tỉnh và các hội đồng cao hơn”. Hy vọng các địa phương khác cũng đã có những bước chuẩn bị tích cực như Lào Cai, bởi nếu thờ ơ và chậm trễ thì sự thiệt thòi về phía các nghệ nhân là điều không tránh khỏi và cũng là sự thiệt thòi cho chính địa phương đó.

Trong điều khoản thi hành Nghị định mới chỉ nêu việc Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội có trách nhiệm xây dựng chế độ trợ cấp sinh hoạt hằng tháng trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; trong khi điều mà các nghệ nhân mong muốn là chế độ bảo hiểm y tế, chế độ mai táng phí. Trước khi Nghị định ra đời, tỉnh Bắc Ninh đã có hỗ trợ cụ thể cho các nghệ nhân Dân ca Quan họ hằng tháng bằng một lần mức lương cơ sở tối thiểu; được hỗ trợ mức phí tham gia bảo hiểm y tế; được hưởng chế độ mai táng phí áp dụng như đối với công chức, viên chức Nhà nước. Cách làm của tỉnh Bắc Ninh trong việc giúp đỡ, động viên các nghệ nhân cần được những địa phương khác tham khảo.

Ngoài việc tặng danh hiệu và hỗ trợ vật chất, các cơ quan chức năng cần tiếp tục quan tâm hỗ trợ để các nghệ nhân tiếp tục biểu diễn, truyền dạy, bảo tồn vốn cổ. Danh hiệu NNND, NNưT sẽ được người dân ngưỡng vọng và có sức hút lớn với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Nhưng các cơ quan chức năng cần phối hợp với các nghệ nhân đã được phong tặng tổ chức các buổi biểu diễn, thuyết giảng, lập các lớp học… thì mới phát huy hết giá trị danh hiệu NNND, NNưT đối với cộng đồng. Đó là cách gián tiếp phát huy các di sản phi vật thể của dân tộc một cách bền vững, đảm bảo sẽ có nhiều thế hệ về sau am tường vốn văn hóa truyền thống của dân tộc.

TRẦN HOÀNG HOÀNG