Gốm Phù Lãng xưa và nay

Sản phẩm gốm Nhung trưng bày tại Bảo tàng LSVN

QĐND Online - Nhằm góp phần giới thiệu các làng nghề gốm truyền thống, khuyến khích sự kế thừa và phát triển di sản văn hoá dân tộc trong thời đại mới, Bảo tàng lịch sử Việt Nam phối hợp với cơ sở sản xuất Gốm Nhung tổ chức trưng bày chuyên đề “Gốm Phù Lãng xưa và nay”, giới thiệu bộ sưu tập hiện vật gốm Phù Lãng (TK 17-19) hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và sưu tập gốm Nhung tuyển chọn do nghệ nhân trẻ Vũ Hữu Nhung, hậu duệ của những người làm đồ sành Phù Lãng sáng tạo ra.

Trưng bày chuyên đề này cũng là một trong những mục tiêu bảo tồn và phát huy văn hoá du lịch làng nghề do cộng đồng Pháp ngữ Vương quốc Bỉ tài trợ với sự tham gia của Cục Di sản văn hoá (Bộ Văn hoá-Thông tin).

Chuyên đề Gốm Phù Lãng xưa và nay tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam gồm khoảng 170 hiện vật được chia làm hai mảng: Mảng thứ nhất tập trung vào bộ sưu tập gốm sành qua các giai đoạn phát triển của làng nghề, bao gồm các loại hình gốm dùng trong tín ngưỡng dân gian, gốm gia dụng, gốm trang trí… và mảng thứ hai dành giới thiệu sưu tập gốm sành trang trí do nghệ nhân Vũ Hữu Nhung sáng tạo, sản xuất với các loại hình gốm gia dụng (lọ, bình, ống đựng, chậu cảnh… trang trí cá, hoa lá, cỏ cây và các sinh hoạt của con người được cách điệu), gốm xây dựng (gạch ốp trang trí, gạch lát nền…), gốm mĩ nghệ (phù điêu, tranh gốm, tượng phụ nữ, biểu tượng…).

Thông qua những sưu tập hiện vật này, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam nhằm giới thiệu rộng rãi trước công chúng về đặc trưng của làng gốm Phù Lãng-một làng quê thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh. Gốm Phù Lãng vốn nổi tiếng qua hàng trăm năm bởi chất thô trong những sản phẩm với nước men màu vàng da lươn đặc trưng. Từ lâu, gốm Phù Lãng được biết đến với các sản phẩm mang tính gia dụng chủ yếu là niêu đất, chum, vại, tiểu quách...

Men gốm Phù Lãng không bóng như men gốm sành trắng Bát Tràng, không đều màu mà có chỗ đậm, chỗ nhạt, chỗ rạn men, chỗ co men. Đây là đặc trưng làm nổi bật nét đầy đặn, chắc khỏe riêng biệt của sản phẩm gốm sành nâu Phù Lãng. Loại gốm sành nâu này là bước phát triển mới của loại gốm đất nung ở nhiệt độ nung đến 1.000 độ C.

Theo chị Trương Thị Minh Hằng, người đã bỏ nhiều công sức nghiên cứu về gốm Phù Lãng cho biết, nét đặc trưng nổi bật trong trang trí gốm Phù Lãng là sử dụng phương pháp đắp nổi theo hình thức chạm bong, mà người Phù Lãng quen gọi là chạm kép các đề tài như tứ linh, nghê, hạc, mặt hổ phù, chữ “Thọ”… Gốm Phù Lãng có ưu thế ở chất men màu tự nhiên, bền và lạ, dáng gốm mộc mạc, thô phác, nhưng khoẻ khoắn, chứa đựng vẻ đẹp nguyên sơ của đất và đậm nét điêu khắc.

Tại Bảo tàng LSVN: Nghệ nhân Vũ Hữu Nhung (bên trái) được nhiều bạn trẻ quan tâm

Chiếm một mảng quan trọng tại trưng bày “Gốm Phù Lãng xưa và nay”, các hiện vật gốm Nhung thu hút nhiều người quan tâm. Khi được hỏi, lý do nào đã gắn bó anh với thương hiệu gốm Nhung? Nghệ nhân Vũ Hữu Nhung, sinh năm 1975, người đã góp phần làm sống dậy thương hiệu gốm Phù Lãng lại có tâm sự rằng, "gốm của làng mình cũng có thời rất nổi tiếng nhưng sao bây giờ không phát triển được trong khi đó làng gốm Bát Tràng lại rất sầm uất?".

Để rồi qua tìm tòi, học hỏi, sự sáng tạo của bản thân và cùng với thời gian, anh đã thành công với những sản phẩm gốm kết hợp được cả hai yếu tố: truyền thống và hiện đại mang đậm dấu ấn cá nhân: gốm Nhung. Được nhận giải thưởng "Ngôi sao Việt Nam" năm 2003, giải thưởng cao nhất của hội thi các ngành nghề truyền thống cả nước; giải "Nghệ nhân có đôi bàn tay vàng" do Quỹ Hỗ trợ Văn hóa Thụy Điển - Đan Mạch, Trung tâm Ngôn ngữ Văn minh Pháp và Đại sứ quán Đức tổ chức năm 2001. 24 tuổi, anh đã có tranh gốm được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mua lại và trưng bày… Hiện con đường sáng tạo phía trước anh còn rất dài và đầy ắp những ý tưởng. Anh mong muốn cùng với những nghệ nhân làng nghề Phù Lãng làm cho đất và gốm sành quê hương thật sự hồi sinh.

Cuộc trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam cũng còn có sự góp mặt của những sản phẩm gốm gia dụng do hợp tác xã làng gốm Phù Lãng sản xuất vào những thập niên của cuối thế kỷ 20.

Chỉ với 170 hiện vật có mặt tại cuộc trưng bày, song chứa đựng trong đó là bức thông điệp của người dân Phù Lãng tới du khách trong và ngoài nước có cái nhìn toàn diện về một trong những làng nghề khá phát triển vùng châu thổ sông Hồng trong quá khứ và hiện tại.

Bài và ảnh: Kim Anh