Giữ nghề truyền thống từ bài toán nhân lực kế cận

Người trẻ ngày càng ít gắn bó với nghề

Tại phường múa rối nước Đào Thục (xã Thư Lâm, TP Hà Nội), nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị, Trưởng ban Văn hóa làng múa rối nước Đào Thục cho biết: “Lực lượng biểu diễn của phường rối thường cần duy trì từ 45 đến 50 người, nhưng đa số là những người đã gắn bó lâu năm với nghề, trong khi lực lượng trẻ tham gia ngày càng ít. Theo quy định đặc thù của phường múa rối nước Đào Thục, những ai muốn gia nhập phường đều phải trải qua khoảng hai năm thử thách trước khi được công nhận là thành viên chính thức của phường, trong khi nghề múa rối chưa thể mang lại nguồn thu nhập ổn định để họ yên tâm theo đuổi lâu dài”.

Lực lượng biểu diễn của phường múa rối nước Đào Thục hiện chủ yếu là những người lớn tuổi.

Thực trạng thiếu hụt lực lượng kế cận cũng diễn ra tại làng nghề truyền thống sơn mài Hạ Thái (xã Hồng Vân, TP Hà Nội). Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi, Chủ tịch Hội làng nghề sơn mài Hạ Thái cho biết, hiện gần 40% số hộ trong làng vẫn giữ nghề. Tuy nhiên, lực lượng lao động chủ yếu nằm trong độ tuổi từ 35 đến 50, thậm chí nhiều người đã gần 70 tuổi, trong khi lao động trẻ rất ít.

Không giống nhiều ngành nghề công nghiệp, các nghề thủ công truyền thống đòi hỏi người học phải dành nhiều năm tích lũy kinh nghiệm, kiên trì rèn giũa kỹ năng. Quá trình học nghề kéo dài, trong khi thu nhập ban đầu còn khiêm tốn, trở thành rào cản khiến không ít người trẻ lựa chọn những công việc có mức thu nhập và tính ổn định cao hơn. Nghệ nhân sơn mài Vũ Huy Mến (làng Hạ Thái), người có hơn 50 năm gắn bó với nghề chia sẻ: “Làm tranh sơn mài là một quy trình đòi hỏi tay nghề cao, trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ và thời gian hoàn thiện dài. Với nhiều tác phẩm sơn mài thủ công, người thợ phải mất hàng tháng, thậm chí hàng năm mới hoàn thành”.

Muốn giữ nghề phải giữ được người

Điều đáng mừng là nhiều địa phương đã chủ động tìm lời giải cho bài toán này bằng những cách làm mới, vừa gìn giữ giá trị truyền thống, vừa tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận và trải nghiệm.

Tại Đào Thục, bên cạnh các buổi biểu diễn, phường múa rối nước đã mở rộng các hoạt động trải nghiệm dành cho du khách. Không chỉ thưởng thức nghệ thuật múa rối nước, du khách còn được trực tiếp tham gia chế tác, tô vẽ con rối, tìm hiểu lịch sử loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này. Các chương trình cũng được đổi mới theo hướng kết hợp trò chơi dân gian, hoạt động trải nghiệm và xây dựng những tiết mục phù hợp với hơi thở đương đại nhằm tăng sức hấp dẫn đối với giới trẻ.

Nghệ nhân Vũ Huy Mến đã có hơn 50 năm gắn bó với nghề sơn mài làng Hạ Thái.

Ở làng nghề Hạ Thái, nhiều cơ sở sản xuất cũng chủ động phát triển mô hình tham quan, trải nghiệm để quảng bá nghề truyền thống. Tại đây, du khách có cơ hội trực tiếp vẽ tranh sơn mài dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân kỳ cựu, qua đó hiểu hơn về quy trình chế tác cũng như những giá trị văn hóa đặc sắc của làng nghề.

Tuy nhiên, các hoạt động quảng bá hay mô hình trải nghiệm mới chủ yếu góp phần giúp công chúng, nhất là giới trẻ hiểu hơn về giá trị của nghề truyền thống, mà chưa thể giải quyết tận gốc tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực kế cận. “Cần có những chính sách thiết thực hơn theo hướng đào tạo nghề gắn với tạo việc làm và nâng cao thu nhập”, nghệ nhân Vũ Huy Mến nhận định. Theo ông Mến, có thể phát triển các không gian giới thiệu, tiêu thụ sản phẩm ngay tại các làng nghề, tương tự mô hình “chợ gốm Bát Tràng”. Điều này không chỉ góp phần thu hút khách tham quan mà còn tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm, gia tăng giá trị kinh tế của làng nghề, từ đó tạo động lực để người lao động trẻ yên tâm gắn bó với nghề.

Cùng quan điểm, nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị cho rằng các địa phương cần tiếp tục duy trì các lớp đào tạo, tập huấn với nguồn kinh phí và thời lượng phù hợp nhằm bồi dưỡng đội ngũ kế cận.

Giữ gìn nghề truyền thống không chỉ là bảo tồn những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ mà còn là tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục được trao truyền và phát triển trong đời sống đương đại. Khi người trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển nghề nghiệp, có việc làm và thu nhập ổn định từ chính nghề truyền thống, quá trình chuyển giao giữa các thế hệ mới thực sự bền vững, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.