Trước đây, trong các đám cưới, đám hỏi ở miền Tây, người dân thường tận dụng những vật liệu có sẵn quanh nhà như lá dừa, lá cau, lá đủng đỉnh để dựng cổng cưới, trang trí bàn gia tiên. Chiếc cổng cưới bằng lá dừa không chỉ làm đẹp cho ngày vui mà còn thể hiện sự khéo tay, tấm lòng của bà con lối xóm. Khi đời sống phát triển, các loại cổng cưới bằng sắt, hoa nhựa, hoa giả được lắp ghép nhanh chóng dần thay thế cổng cưới truyền thống. Nghề thắt lá dừa vì thế có lúc tưởng như chỉ còn trong ký ức.

Với chị Kiều Thị Thơm, ở xã Lương Phú, tỉnh Vĩnh Long, thắt lá dừa không chỉ là một nghề mà còn là một phần tuổi thơ. Chị kể, ngày trước, khi chưa có điện thoại, chưa có nhiều đồ chơi hiện đại, trẻ con quê thường lấy lá dừa thắt thành cào cào, chim, cá, hoa… rồi chuyền tay nhau chơi. Những trò chơi giản dị ấy nuôi lớn bao ký ức trong trẻo. “Tôi giữ nghề này vì muốn sau này còn có cái để truyền lại cho con cháu. Nhiều em nhỏ bây giờ thấy con vật bằng lá dừa thì thích lắm, xin chụp hình, rồi hỏi cách làm. Nhìn vậy mình càng có thêm động lực”, chị Thơm chia sẻ.

Thắt lá dừa đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. 

Theo chị Thơm, cái khó nhất của nghề là sự tỉ mỉ và kiên nhẫn. Một tàu lá dừa qua tay người thợ phải được chọn, chẻ, gấp, đan, uốn sao cho đều tay. Chỉ cần mạnh tay một chút, lá có thể rách; lỏng tay một chút, sản phẩm lại không đứng dáng. Vì vậy, người làm nghề phải thật sự yêu thích mới theo được lâu dài. Chị Thơm bộc bạch: “Nghề này giờ ít người theo, nhất là các bạn trẻ. Ai cũng có công việc riêng, ít ai còn ngồi tỉ mẩn với từng tàu lá. Nhưng tôi vẫn hy vọng sẽ có người nhìn thấy nét đẹp của nó mà học, rồi giữ lại cho đời sau”.

Không chỉ làm đồ chơi dân gian, nhiều nhóm bạn trẻ còn học nghề từ các nghệ nhân lớn tuổi, tự tìm tòi thêm mẫu mới để làm cổng cưới, trang trí sự kiện. Những hình rồng, phụng, hoa sen, cặp chim, tiểu cảnh làng quê… được tạo hình bằng lá dừa ngày càng cầu kỳ, đáp ứng nhu cầu của các gia đình muốn có một lễ cưới mang đậm hồn quê. Trung bình một cổng cưới có giá từ 5 đến 7 triệu đồng; những mẫu nhiều chi tiết, quy mô lớn có thể lên tới hàng chục, thậm chí cả trăm triệu đồng. Nhờ tiếng lành đồn xa, có nhóm còn được khách hàng ở Hà Nội, Nghệ An, Bắc Giang… mời ra tận nơi để dựng cổng cưới mang sắc màu miền Tây.

Tuy vậy, nghề làm cổng cưới bằng lá dừa vẫn mang tính thời vụ, tập trung nhiều vào dịp cuối năm và các ngày cuối tuần, khi đám cưới, đám hỏi diễn ra nhiều. Ngoài thời gian ấy, phần lớn người thợ vẫn làm vườn, làm thuê hoặc duy trì công việc chính để lo cuộc sống. Thu nhập từ thắt lá dừa vì vậy chưa thật ổn định, nhưng với nhiều người, niềm vui lớn nhất là được góp phần giữ một nghề xưa.

Lá dừa được tạo hình để trang trí các sự kiện 

Một trong những cơ sở được nhiều người biết đến là Cơ sở thắt lá dừa Nét Việt của chị Đinh Kim Ngân, ở phường Sơn Đông, tỉnh Vĩnh Long. Cơ sở có khoảng 10 nhân công, đa phần là cán bộ, giáo viên, thợ uốn tóc, thợ sắt… cùng chung niềm đam mê tạo hình từ lá dừa. Không chỉ làm cổng cưới, trang trí bàn thờ gia tiên, cơ sở còn nhận thắt con vật, hoa, nón, túi xách, máy bay, bọ ngựa, châu chấu… để phục vụ khách du lịch, lễ hội và bán đi nhiều địa phương trong cả nước.

Chị Ngân cho biết, cơ duyên đến với nghề bắt đầu từ Lễ hội Dừa Bến Tre năm 2015. Khi đó, chị được giao tìm nhóm người thắt lá dừa thành con vật, nón, hoa, giỏ xách để phục vụ khách tham quan. Từ vài người yêu thích, nhóm tập hợp thêm sinh viên, viên chức và những người lớn tuổi am hiểu nghề để học, làm và biểu diễn. Sau lễ hội, nhóm tiếp tục duy trì hoạt động, rồi mở cơ sở để nhận đơn đặt hàng.

Ban đầu, các thành viên chỉ thắt được vài mẫu đơn giản. Đến nay, cơ sở có thể làm khoảng một nghìn loại sản phẩm với nhiều hình dáng, kích cỡ khác nhau. Để sản phẩm không chỉ đẹp mà còn có giá trị sử dụng lâu hơn, chị Ngân tìm cách kết hợp lá dừa tươi với lá buông, lá dừa khô; đồng thời đưa sản phẩm lên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng.

Từ một trò chơi dân gian, thắt lá dừa đang dần trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch và sinh kế phụ cho nhiều người. Quan trọng hơn, trong từng con chim, con cào cào, chiếc cổng cưới hay bó hoa bằng lá dừa, người xem nhận ra vẻ đẹp của nếp quê Nam Bộ, giản dị, khéo léo, bền bỉ và giàu tình nghĩa.