Đình làng vốn là một phần không thể thiếu trong cấu trúc văn hóa của người Việt. Không chỉ là nơi thờ Thành hoàng, các bậc tiền nhân và tổ nghề, đình còn là không gian sinh hoạt cộng đồng, lưu giữ ký ức về lịch sử hình thành, phát triển của mỗi vùng đất.

Tại khu phố cổ Hà Nội, nhiều ngôi đình gắn liền với quá trình hình thành các phường nghề, nơi những người thợ từ các làng nghề truyền thống về kinh thành lập nghiệp, mang theo kỹ nghệ và tín ngưỡng quê hương.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ tại buổi giới thiệu. 

Tuy nhiên, giữa nhịp sống đô thị hiện đại, không phải ngôi đình nào cũng được công chúng biết đến và phát huy đầy đủ giá trị. Xuất phát từ mong muốn đưa những không gian ấy trở lại với đời sống văn hóa đương đại, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn đã phát triển dự án “Chuyện đình trong phố” từ những thử nghiệm nghệ thuật tại đình Nam Hương năm 2020, với triển lãm “Từ truyền thống tới truyền thống”. Trải qua 5 năm, dự án từng bước mở rộng, kết nối các không gian đình, hội quán trong khu phố cổ, hình thành một hành trình khám phá di sản gắn với lịch sử các phường nghề.

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, đình Nam Hương dù không trực tiếp thờ Tổ nghề tranh Hàng Trống nhưng lại gắn với không gian của phố nghề này. Qua đó, dự án mở rộng cách tiếp cận di sản, chú trọng những mối liên hệ văn hóa được hình thành qua lịch sử và đời sống cộng đồng.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cùng một số nghệ sĩ trong dự án nghệ thuật “Chuyện đình trong phố”.

Tại triển lãm lần này, các tác phẩm nghệ thuật được giới thiệu với nhiều hình thức và chất liệu khác nhau, từ tranh lụa, tranh khắc gỗ đến sơn mài và nghệ thuật sắp đặt. Những sáng tác mới được đặt trong cuộc đối thoại với chất liệu, kỹ thuật và hình ảnh truyền thống, tạo nên cách tiếp cận gần gũi hơn với di sản.

Tại đình Nam Hương, bên cạnh những tác phẩm khai thác trực tiếp nghệ thuật dân gian như tranh Hổ (1984) của Vũ Dân Tân, tác phẩm ảnh nổi Ngũ hổ của Nguyễn Xuân Lam, triển lãm còn giới thiệu nhiều sáng tác mới của các nghệ sĩ trẻ. Tiêu biểu có tranh lụa về đình Nam Hương của Đặng Mỹ Linh, tác phẩm sơn mài của Nguyễn Kim Hiền cùng các sáng tác trên chất liệu lụa, khắc gỗ và sắp đặt của nhiều nghệ sĩ khác.

Thông qua sự kết hợp giữa chất liệu, kỹ thuật truyền thống và tư duy sáng tạo mới, các dự án đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đồng thời tạo cơ hội để các nghệ sĩ trẻ tìm hiểu và tiếp nối những giá trị văn hóa dân gian.

Tranh “Hổ” (1984) của nghệ sĩ Vũ Dân Tân.

Một trong những vấn đề được giám tuyển Nguyễn Thế Sơn nhấn mạnh là khả năng duy trì sức sống của các không gian di sản sau khi lễ hội kết thúc. Ông cho biết, trước khi dự án được triển khai, đình Nam Hương chưa từng trở thành không gian triển lãm nghệ thuật. Chính vì vậy, việc đưa nghệ thuật vào đình không chỉ tạo thêm hoạt động văn hóa mà còn giúp công chúng nhận diện những giá trị vốn có của công trình.

“Thông qua những hoạt động sáng tạo và kết nối, chúng tôi mong muốn làm hiện rõ những giá trị di sản vốn chưa được nhiều người biết đến. Nếu chúng ta không làm thì di sản có thể sẽ không bao giờ được nhận ra giá trị”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ.

Theo ông, việc bảo tồn và phát huy di sản cần có sự chung tay của nhiều lực lượng. Trong đó, nghệ sĩ và nghệ nhân cần tăng cường hợp tác, hướng tới những giá trị cộng đồng thay vì chỉ phát triển hoạt động sáng tạo mang tính cá nhân. Đây cũng là cơ sở để hình thành các hoạt động văn hóa có tính bền vững, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.

Dự án “Chuyện đình trong phố” vì thế không chỉ hướng đến một triển lãm trong khuôn khổ lễ hội, mà còn kỳ vọng tạo tiền đề để các ngôi đình trở thành những không gian mở, tiếp tục đón nhận hoạt động sáng tạo của các thế hệ nghệ sĩ trẻ. Qua sự kết nối giữa nghệ thuật, nghề thủ công và cộng đồng, những ngôi đình cổ không chỉ là dấu tích của quá khứ mà còn có thể tiếp tục hiện diện như những không gian văn hóa sống động giữa lòng Thủ đô.