Chợ là nơi mua và bán, là cung và cầu, là quan hệ hàng-tiền, là nhân tố và thước đo của phát triển. Chợ còn là đặc trưng văn hóa của một vùng đất. Người ta bảo, đến một vùng đất lạ, cứ ra chợ là biết “khí tượng” đời sống của vùng quê ấy thế nào. Có về chợ phiên ở làng quê, ta mới thấm tháp vị đằm và dân dã của bánh đa, bánh đúc, tương cà, con cá lá rau tươi non mơn mởn… Lên chợ tình Sa Pa ta mới hiểu cái si mê lạ lùng của các chàng trai, các cô gái Mông trong tiếng khèn gọi bạn và điệu váy xòe muôn sắc. Chả thế mà các cụ bảo: “Nhất cận thị nhị cận giang” là nói cái tiện, cái lợi của thương trường vậy.
Tuy nhiên, chợ cũng “thượng vàng hạ cám”: Buôn gian bán lậu, cân đong điêu chác, tuồn cửa trước luồn cửa sau, chụp giật, tiền đè tình… Nói về sự rã đám người ta gọi là “chợ chiều”; nói về hàng nhái, hàng rẻ tiền người ta gọi là “hàng chợ”; nói về sự nhộn nhạo, dấm dúi… người ta bảo “chợ ấy mà”. Thật tệ hại và buồn thay khi “văn hóa chợ” len lỏi, khuynh đảo các mối quan hệ, các giá trị, những phẩm hạnh… Chính chợ thời thị trường hóa đã sinh ra “văn hóa phong bì”, sinh ra chạy án, chạy việc, “đấu thầu” quyền chức, thành câu chuyện “đầu tiên” trong giao dịch, thành lì xì ngày Tết… Ôi thôi, nó biến tướng thiên hình vạn trạng các kiểu mua-bán, ban bố bổng lộc.
Tôi có một cháu gái tốt nghiệp cao đẳng sư phạm, xin dạy hợp đồng đã vài năm cho một trường trung học cơ sở nọ, đến kỳ thi tuyển công chức, cô cháu thật thà tin vào năng lực giảng dạy và hoạt động phong trào hơn hẳn mấy cô hợp đồng khác nên hồn nhiên lắm, chả “lốp bi” (lobby) tí gì trước kỳ thi. Đến lúc các cô kia trúng tuyển cả, còn cô cháu gái thì không, gia đình cháu mới vỡ ra rằng thi chỉ là hình thức, phong bì mới quyết định đạt hay không đạt. Tôi liền hỏi một người bạn thạo về việc này, mới biết bóng gió rằng, muốn được hợp đồng cấp quận trung tâm nào đó, phong bì khoảng 4.000USD, khi thi công chức thì “thêm một ít nữa”, không hiểu ít nữa là bao nhiêu. Như vậy, dù có nghiệp vụ tốt mà nhà nghèo thì cũng chỉ thất nghiệp. Giả sử có hiểu được cái thành ngữ “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn” để được tuyển thì với cái lương mọn, hơn triệu đồng/tháng, biết đến bao giờ cô giáo trẻ mới huề vốn. Vậy tất phải sinh tiêu cực dạy thêm, học thêm, quỹ nọ quỹ kia mà gỡ. Tuyển dụng như vậy, chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức Nhà nước như thế, thật buồn!
Điều đáng lo là, đội ngũ các thầy cô, nơi mà giá trị tâm hồn, đạo đức được coi trọng hàng đầu, vì nó liên quan đến việc truyền thụ những giá trị cao quý tinh thần, nhân cách và tri thức ấy cho con em chúng ta, tương lai của đất nước thì mới thấy buồn thế nào! Ấy là chưa nói đến việc chạy trường, chạy lớp, mà nghe đâu, vào học lớp một thôi, đã phong bao cả ngàn đô-la Mỹ rồi, hãi không! Hiện tượng “chợ hóa” này dường như đã vào tất cả các ngành, các tổ chức… Ngay đến cả việc kết nạp hội viên của hội gốc sĩ nọ, một nơi chỉ có danh, thậm chí danh hão, chả có bổng lộc gì mà cũng nghe nói khối người mê hoặc, nháo nhác “chạy… vòng quanh” mỗi “mùa kết nạp” hằng năm. Người ta lo rằng, đến lúc nào đó, hội nọ chỉ còn những nhà… “doanh nghiệp vừa và nhỏ” chứ không phải nhà… nghệ, nhà nghề nữa.
Câu chuyện “chợ búa” xâm thực vào đời sống là câu chuyện cửa miệng thời nay trên các “diễn đàn vỉa hè”. Hỏi bằng chứng đâu thì hầu như toàn chuyện “khẩu thiệt vô bằng” cả. Câu chuyện tôi dẫn cũng là câu chuyện nghe thế thôi, nếu phạt vì sự vô bằng cớ thì đành chào thua. Đó mới là cái khó. Nhưng chắc chắn những hiện tượng trên không chỉ là chuyện vỉa hè. Nó như một dòng nước nhiễm dịch âm ỉ, luồn lách mọi ngõ ngách đời sống. Có ai lường trước được mối nguy hại của dòng nước nhiễm dịch này không?
MÃ PÍ LÈNG