Cùng với chiến thắng Hàm Tử, Chương Dương, Vạn Kiếp, trận Tây Kết là một trong những chiến công oanh liệt của quân và dân Đại Việt góp phần vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông-Nguyên lần thứ hai của quân dân Đại Việt (năm 1284-1285) và bảo vệ vững chắc kinh thành Thăng Long.

Đạo quân Nguyên được Hốt Tất Liệt cử tướng Toa Đô đi chinh phục Chiêm Thành, rồi dùng địa bàn này làm căn cứ để bành trướng ra Đông Nam Á, trực tiếp chuẩn bị đánh Đại Việt bằng cuộc tiến công từ cả hai phía bắc, nam. Nhưng quân Toa Đô đã vấp phải sức kháng cự mãnh liệt của Chiêm Thành. Bị thiệt hại nặng nề, Toa Đô phải rút quân về phía bắc Chiêm Thành trong vùng Ô Lý, Việt Lý (Quảng Trị, Thừa Thiên) và đóng lại ở đó chuẩn bị bàn đạp tiến công vào phía nam Đại Việt.

Khi Hốt Tất Liệt phát động cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt lần thứ hai, bọn Toa Đô, Giảo Kỳ và Đường Ngột Đải dẫn quân từ bắc Chiêm Thành đánh ra phủ Bố Chính (Quảng Trạch, Bố Trạch thuộc Quảng Bình) rồi tiến ra Nghệ An, Thanh Hóa. Để hỗ trợ cho đạo quân này, Thoát Hoan sai Ô Mã Nhi đem 1.300 quân và 60 thuyền chiến vào phối hợp. Đến trước mùa hè năm 1285, đạo quân Toa Đô giữ vai trò là một gọng kìm lợi hại của giặc Nguyên trong cuộc chiến tranh xâm lược nước ta.

Trước sức mạnh như chẻ tre của địch, thời gian đầu, nhà Trần đã dùng mưu kế tránh giao chiến với đạo quân Toa Đô để chờ thời cơ thích hợp. Khi đạo quân Thoát Hoan bị quân ta đánh tơi bời, tan tác và buộc chúng phải rút chạy về nước, đẩy đạo quân Toa Đô ngày càng rơi vào tình thế bị cô lập.

Nắm bắt và tận dụng thời cơ thuận lợi đó, các dũng tướng nhà Trần đã chỉ huy quân dân ta chủ động triển khai thế trận đánh địch khi chúng đang vận động từ xa tới. Do phải hành quân liên tiếp nhiều ngày mệt mỏi, lại thiếu ăn khát uống, nên chỉ trong một thời gian ngắn, sức chiến đấu của đạo quân Toa Đô ngày càng suy sụp.

Đúng lúc đấy, vua Trần đã sai người nói cho Toa Đô biết chủ tướng Thoát Hoan của chúng đã bỏ chạy. Đó là đòn giáng mạnh vào tinh thần của một đạo quân vốn đang rệu rã, tả tơi khiến cho chúng càng thêm hoang mang, dao động và mất phương hướng.

Vì thế, khi quân ta mở đòn tiến công vào đạo quân Toa Đô, đội quân Nguyên do Tổng quản Trương Hiền chỉ huy đã nhanh chóng đầu hàng tại trận.

Tuy chiến sự chỉ diễn ra trong thời một gian ngắn, nhưng nhờ biết kết hợp chặt chẽ giữa tiến công quân sự và đánh địch bằng phương pháp“địch vận”, trận Tây Kết mau chóng giành thắng lợi hoàn toàn. Chủ tướng giặc bị chém đầu, còn hơn nửa lực lượng của chúng bị tiêu diệt tại trận.

Tây Kết là một trận thủy bộ giáp chiến rất ác liệt, thể hiện trình độ chỉ huy chặt chẽ và cách đánh sáng tạo của bộ thống soái nhà Trần. Biết tránh địch vào lúc thế của chúng mạnh như nước đang lên, chọn đúng thời điểm quân xâm lược bạc nhược về tinh thần, rệu rã về tổ chức, suy sụp về ý chí chiến đấu và dùng kế đánh “Lấy quân nhàn đánh quân mệt nhọc” là những nét nghệ thuật quân sự nổi bật trong trận Tây Kết của nhà Trần trong thế kỷ XIII.

LÃNG XUYÊN