Chiến thắng Đông Bộ Đầu

Đến giữa thế kỷ XIII, quân Mông Cổ đã chinh phục được nhiều nước ở châu Âu, châu Á. Sau khi chinh phục được Nam Tống (Trung Quốc), nhà nước Đại Nguyên được thành lập. Từ đó, giặc Nguyên-Mông đi đến đâu chinh phạt, dân nước đó đều phải quy hàng, khuất phục. Trước sức mạnh khủng khiếp của đội quân xâm lược tàn bạo, nước Đại Việt và kinh đô Thăng Long dưới triều Trần đã chuẩn bị mọi mặt để kiên quyết đánh bại sự xâm lăng của chúng.

Giữa năm 1257, tướng Ngột Hương Lợp Đái của Mông Cổ chỉ huy 4 vạn quân từ Đại Lý kéo sang xâm lược nước ta. Bọn chúng theo đường bộ dọc sông Hồng tiến vào thành Thăng Long. Quân ta triển khai đánh địch ở Bình Lệ Nguyên rồi ở Phù Lỗ, nhưng trước thế tiến công ào ạt của chúng, triều đình nhà Trần tạm thời quyết định rút lui khỏi kinh đô Thăng Long để bảo toàn lực lượng. Vào kinh thành Thăng Long hoàn toàn bị bỏ trống, 9 ngày liên tiếp thiếu lương thực và bị đói ăn, địch đã trở nên hoang mang, rệu rã. Chớp thời cơ đó, ngày 29-1-1258, vua Trần Thái Tông dẫn quân theo thuyền ngược sông Hồng tiến về Thăng Long. Quân ta bí mật và bất ngờ mở cuộc tiến công mạnh như vũ bão vào Đông Bộ Đầu là nơi đại bản doanh của địch. Bị đánh đột ngột, quân địch không chống cự nổi đành phải tháo chạy theo đường cũ về Vân Nam. Đến trại Quy Hóa (Phú Thọ), chúng bị dân binh của trang chủ Hà Bổng đổ ra đánh cho một trận tơi bời. Bị tổn thất nặng nề, địch tiếp tục chạy về biên giới mà không dám cướp bóc như khi mới vào xâm lược nước ta.

Thời gian đã lùi xa hơn 750 năm. Nơi diễn ra trận đánh Đông Bộ Đầu được các nhà nghiên cứu xác định nay thuộc địa phận khu vực phố Hàng Than và Hòe Nhai (Hà Nội). Đây là cửa ngõ của kinh thành Thăng Long xưa. Hiện vật có giá trị để các nhà sử học khẳng định thông tin trên là tấm bia cổ được tìm thấy tại chùa Hòe Nhai. Trên bia ghi rõ sự kiện ngày, tháng, địa danh lịch sử có liên hệ với nhau như Đông Bộ Đầu, chùa Hồng Phúc nằm ở phố Hòe Nhai, thành Thăng Long năm 1258.

Chiến thắng Đông Bộ Đầu lịch sử đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất (1257 - 1258) của quân và dân ta. Đó cũng là chiến thắng oanh liệt của quân dân nhà Trần trong việc bảo vệ kinh thành Thăng Long. Chiến thắng Đông Bộ Đầu là biểu hiện rực rỡ của ý chí, sức mạnh, tinh thần mưu trí, sáng tạo của quân dân nhà Trần trước một đội quân xâm lược hung hãn, tàn bạo. Nghệ thuật rút lui và nghệ thuật phản công trong chiến trận Đông Bộ Đầu thể hiện đầy đủ tính tích cực, chủ động tiến công địch, thực hiện rút lui chiến lược, tiến công nhỏ lẻ rộng khắp buộc địch co cụm lại. Địch sa vào thế bị động chống đỡ, từ mạnh chúng chuyển thành yếu. Đó là thời điểm để quân ta tập kích đạt hiệu quả cao nhất. Ta từ thế yếu thành mạnh, mạnh chuyển thành thắng thông qua đòn tập kích quyết định. Những kinh nghiệm đó là nền móng hình thành nên tư tưởng chiến lược “Lấy nhàn chờ nhọc”, “Lấy đoản binh phá trường trận” mà Trần Quốc Tuấn và triều đình nhà Trần đã áp dụng thành công trong cuộc kháng chiến chống Nguyên-Mông lần hai (1284 - 1285) và lần thứ ba (1287 - 1288).