QĐND - Bộ sách “Kiến thức cho thiếu nhi (6 - 12 tuổi)” của Công ty Văn hóa Long Minh liên kết xuất bản cùng Nhà xuất bản Kim Đồng đang bị dư luận phản ứng gay gắt. Bởi lẽ, ngoài việc cung cấp cho trẻ em những kiến thức khoa học, xã hội, cuốn sách còn “tư vấn” cho trẻ em cả những lối ứng xử thiếu lịch sự, gian lận.

“Hòn bấc ném đi…”

Bộ sách có nhiều kiến thức khoa học thường thức, những hiểu biết xã hội đơn giản, phong cách viết nhẹ nhàng, hài hước và dễ ghi nhớ. Bộ sách được giới thiệu: “Giúp các bạn nhỏ: Tiếp cận với những vấn đề mới lạ, thú vị; quan sát, phân tích các vấn đề trong cuộc sống; rèn luyện tư duy đặt câu hỏi”. Tuy nhiên, ở mục “Làm thế nào để gian lận?”, sách lại viết: “Dán bìa sách giáo khoa lên bìa sách hướng dẫn giải bài tập và dùng nó như sách giáo khoa/ Kết bạn với một bạn học khác lớp, người đã làm bài kiểm tra ấy trước đó/ Thu tất cả các câu trả lời vào máy thu âm và nói với cô giáo rằng bạn đang cố giảm bớt căng thẳng bằng cách nghe nhạc qua tai nghe...”. Chưa hết, sách còn dạy trẻ thêm những trò đùa tai hại như: “Tráo lọ đựng đường với lọ đựng muối/ Để một tấm nệm trên cửa ra vào đang hé mở, khi ai đó bước qua cánh cửa thì tấm nệm ấy sẽ rơi xuống đầu họ/ Ghi âm tiếng chuông điện thoại, đợi khi nào bố mẹ vào phòng tắm thì bật đoạn ghi âm đó lên…”. Ngoài ra, cuốn sách này còn dẫn trẻ em tới những điều nhảm nhí như để giải thoát lời nguyền thì phải quỳ 100 năm, rồi các hình thức báo thù như lột da, bẻ xương sườn và móc phổi ra khỏi cơ thể…

Trước phản ứng gay gắt của dư luận, hai đơn vị xuất bản bộ sách “Kiến thức cho thiếu nhi (6-12 tuổi)” đã chính thức gửi lời xin lỗi tới độc giả, thu hồi sách đã xuất bản và những độc giả từng mua phiên bản cũ sẽ được tạo điều kiện đổi sang bản mới (sẽ được chỉnh sửa) nếu có yêu cầu.

 “Phản ứng” của Nhà xuất bản Kim Đồng và Công ty Văn hóa Long Minh có thể coi là kịp thời và thể hiện “tinh thần trách nhiệm” của mình. Tuy nhiên, “hòn bấc ném đi, hòn chì ném lại”, uy tín, đặc biệt là của Nhà xuất bản Kim Đồng, sẽ bị ảnh hưởng nặng nề. Bởi, qua hàng chục năm hoạt động, với hàng ngàn đầu sách, nhà xuất bản này đã “đóng đinh” trong lòng độc giả cả nước về một hình ảnh đẹp, mang tính giáo dục sâu sắc. Vì thế, có lẽ sẽ rất lâu nữa, thái độ “nghi ngờ” của các bậc phụ huynh với Nhà xuất bản Kim Đồng mới phai nhạt.

Bìa cuốn sách "Kiến thức cho thiếu nhi (6 - 12 tuổi)".

 “Biết để tránh” hay “biết để học”?

Tại Anh, Mỹ và một số quốc gia khác, bộ sách “Kiến thức cho thiếu nhi (6-12 tuổi)” đã bán được tới hơn một triệu bản. Con số phát hành đáng mơ ước ấy chứng tỏ, bộ sách này phải có giá trị nhất định trong việc giáo dục trẻ em. Vấn đề khi xuất bản ở Việt Nam chỉ là, phương pháp tiếp cận với nguyên bản và sự khác biệt về văn hóa.

Có thể lấy một vài ví dụ về sự thiếu chuẩn mực trong quá trình chuyển ngữ. Cuốn thứ nhất giới thiệu “Những điều vu vơ nhưng cần phải biết”. Nhưng cũng trong cuốn này, lại có trang khác hẳn với những nội dung: Làm thế nào để gian lận? “Những điều cần phải biết” khác xa với “làm thế nào để gian lận”. Bởi, “cần phải biết” những điều xấu để tránh và học những điều tốt, khác hẳn với “học” những điều gian lận. Đó cũng là tinh thần của nguyên bản. Tuy nhiên, bản dịch tiếng Việt chưa toát lên được tinh thần này.

Trong trường hợp, bộ sách “Kiến thức cho thiếu nhi (6-12 tuổi)” được dịch đúng ngữ nghĩa, đúng tinh thần của nguyên bản, thì cũng chưa chắc đã “hợp” với bạn đọc Việt Nam. Bởi lẽ, văn hóa Việt và phương Tây còn có những khác biệt và phương pháp giáo dục ở ta cũng không trùng khít với nước ngoài.

Tôi xin lấy một góc nhìn trong cuốn sách “Kinh tế học và sex” của tác giả S.E.Len-buốc, một học giả người Mỹ, để thể hiện sự khác biệt này.

Trong một đề mục của cuốn sách, Len-buốc viết rằng: “Càng sex nhiều, càng an toàn”. Ông lý giải như thế này, những người khỏe mạnh cần phải sex thật nhiều để giảm bớt cơ hội sex (đồng nghĩa với lây truyền các căn bệnh xã hội) của những người mang bệnh. Hay, những bà vợ đoan trang (những người khỏe mạnh) cần phải “yêu” thật nhiều đàn ông, để từ đó, những người đàn ông này không còn “nhu cầu” với gái mại dâm. Và thế là, thị trường mại dâm sẽ dần dần đi tới chỗ phá sản. Và, những căn bệnh lan truyền bằng con đường mại dâm sẽ dần “tuyệt chủng”.

Nhìn ở góc độ nào đó, lý thuyết của Len-buốc cũng có phần đúng. Tuy nhiên, ở góc độ hạnh phúc gia đình, hay sự cao đẹp của tình yêu, thì lý thuyết ấy hoàn toàn đổ gục. Trong khi, người Việt nói riêng và người Á Đông nói chung, rất xem trọng vấn đề gia đình và sự chung thủy trong tình yêu.

Mặt khác, “Kinh tế học và sex” “khuyến khích” tình dục “tràn lan” nhưng đó là cuốn sách viết cho người lớn, những người đã có khả năng tư duy độc lập. Vì thế, người đọc có thể phản biện luận điểm của tác giả để bảo vệ hạnh phúc gia đình, tình yêu cao đẹp của bản thân.

Đó là nhận biết điều xấu để tự học hỏi điều tốt. Đó cũng là cách giáo dục phổ biến ở các nước phương Tây.

Xin trở lại với bộ sách “Kiến thức cho thiếu nhi (6-12 tuổi)”. Các tác giả của bộ sách này đã hướng tới việc cho trẻ em biết rằng, những trò gian lận mà chúng học được là xấu và không “qua mặt” được người lớn đâu. Vì thế, nên “biết để tránh” chứ đừng học theo để phải nhận “hậu quả”. Cách tiếp cận này có thể phù hợp với độc giả phương Tây nên bộ sách đã thành công về mặt phát hành. Nhưng với độc giả Việt Nam, dù có chuyển tải sang tiếng Việt thành công 100% nội dung của bộ sách thì cũng chưa chắc đã là tốt. Bởi ở ta, cách giáo dục xưa nay thường thiên về việc nêu gương cái tốt để trẻ học theo và tránh xa cái xấu./.

 Huy Đăng