Bàn tay gìn giữ hồn tranh Đông Hồ

Từng có 17 dòng họ làm tranh dân gian, giờ đây, cả làng Đông Hồ chỉ còn ba gia đình bám trụ với nghề. Và trong số đó, gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả là một trong những “địa chỉ sống” hiếm hoi còn giữ được đầy đủ kỹ thuật, chất liệu và tinh thần của tranh Đông Hồ truyền thống.

Sinh ra trong mùi hồ nếp, lớn lên cùng tiếng giã điệp

Sinh năm 1963, ông Quả là con trai thứ hai của cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam, đời thứ mười của dòng họ Nguyễn Hữu, một dòng họ gắn bó với tranh Đông Hồ suốt nhiều thế kỷ. Từ nhỏ, ông đã quen với sân phơi giấy, chậu màu, khuôn in; lên bảy, tám tuổi biết tô màu, phơi tranh. Đến năm 12 tuổi, ông đã thuộc từng bản khắc, nắm rõ thứ tự in màu và hiểu rằng chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm mất đi sự hài hòa của bức tranh.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả chăm chút từng nét màu trên giấy điệp tranh Đông Hồ.

Từng tốt nghiệp Đại học Tài chính - Kế toán, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đã có thời điểm đứng trước lựa chọn rẽ sang con đường khác. Tuy nhiên, khi Hợp tác xã Tranh dân gian Đông Hồ giải thể năm 1990, trước biến động lớn của làng nghề, dưới sự dẫn dắt của cha là cố Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam, ông cùng vợ quyết định trở về gắn bó với nghề gia truyền.

Hơn 30 năm qua, dù thị trường nhiều lúc trầm lắng, nghề tranh gặp không ít khó khăn, ông Quả và vợ vẫn bền bỉ bám nghề, lặng lẽ làm tranh như một phần không thể tách rời của đời sống.

Giữ từng lớp màu, từng bản khắc

Trong xưởng tranh nhuốm màu thời gian, giữa những tờ giấy gió phủ điệp và các bản khắc gỗ cổ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả lặng lẽ giữ nhịp làm nghề theo phương thức thủ công truyền thống. Với ông, mỗi bức tranh Đông Hồ không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà là kết tinh của lao động bền bỉ, nghiêm túc.

Từng lớp màu được in thủ công, tạo hiệu ứng đặc trưng của làng nghề tranh Đông Hồ.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho biết: “Tranh Đông Hồ in màu trước, in nét đen sau để định hình, các lớp màu in chồng lên nhau, có khi hai đến ba lớp, tạo nên những gam màu trung gian đặc trưng. Hiệu ứng này chỉ có thể đạt được bằng kỹ thuật in mộc bản thủ công, đòi hỏi thẩm mỹ, kinh nghiệm và tay nghề của người nghệ nhân, từ đó làm nên giá trị nghệ thuật của tranh Đông Hồ”.

Cũng vì vậy, mà ông luôn quan niệm tranh Đông Hồ đúng nghĩa, trước hết phải giữ đúng từ gốc. Ông chia sẻ: “Đã gọi là tranh Đông Hồ thì phải đúng mẫu, đúng chất liệu, đúng kỹ thuật. Giấy phải là giấy dó phủ điệp, màu phải là màu tự nhiên, và quan trọng nhất phải là in mộc bản”, còn các sản phẩm ứng dụng tranh Đông Hồ chỉ nên được xem là một cách giới thiệu, quảng bá cho dòng tranh dân gian này.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả tận tình hướng dẫn học sinh từng thao tác in mộc bản. Ảnh: NVCC

Tinh thần ấy hiện diện rõ trong ngôi nhà nơi những bản khắc gỗ cổ được gìn giữ cẩn trọng như báu vật gia truyền, có bản đã tồn tại hàng trăm năm. Bên cạnh việc phục chế các bản khắc truyền thống, NNƯT Nguyễn Hữu Quả còn sáng tạo hàng nghìn khuôn in mới, làm mới các đề tài quen thuộc như Vinh quy bái tổ, Đám cưới chuột,… đồng thời sáng tạo thêm nhiều tác phẩm, góp phần đưa tranh Đông Hồ hòa nhập vào không gian sống đương đại mà vẫn giữ trọn hồn cốt dân gian.

Lan tỏa hồn tranh Đông Hồ

Không chỉ dừng lại ở việc phục dựng và gìn giữ các bản khắc cổ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cùng gia đình luôn trăn trở làm sao để tranh dân gian Đông Hồ không chỉ “được giữ” mà còn “được sống” trong đời sống đương đại, qua đó quảng bá rộng rãi những giá trị tinh hoa của nghề làm tranh làng Đông Hồ đến công chúng trong và ngoài nước. Vì vậy, ngôi nhà của gia đình ông không chỉ là xưởng tranh mà dần trở thành một không gian văn hóa mở, nơi du khách có thể tìm hiểu về nghề, lắng nghe câu chuyện làm tranh và trực tiếp quan sát từng công đoạn in mộc bản thủ công trên giấy dó phủ điệp.

Tranh Tết Đông Hồ Việt Nam cùng nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả gây ấn tượng tại Thượng Hải - Trung Quốc. Ảnh: NVCC

Ông tự hào cho biết: “Tôi tập trung vào công tác giới thiệu, truyền tải giá trị, cái đẹp và chiều sâu của tranh đến công chúng, từ đó tạo niềm yêu thích và nhu cầu bảo tồn, không chỉ ở trong nước mà còn với bạn bè quốc tế. Trong vài năm gần đây, nhờ mạng xã hội, nhiều người nước ngoài từ Italia, Tây Ban Nha, Trung Quốc… đã kết nối, tìm hiểu và trực tiếp đến làng nghiên cứu tranh Đông Hồ”.

Bên cạnh việc quảng bá, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả dành nhiều tâm sức cho công tác truyền nghề cho các nghệ nhân trẻ. Hiện nay, trong gia đình đã có con trai ông, anh Nguyễn Hữu Đạo (sinh năm 1990), người đã được phong tặng danh hiệu nghệ nhân cùng cha đảm đương công việc, tiếp nối mạch nghề truyền thống, các cháu trong gia đình cũng sớm bộc lộ niềm say mê, chủ động học hỏi, hỗ trợ gia đình làm nghề.

Đồng thời, trong nhiều năm qua, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả còn trực tiếp hướng dẫn học sinh, sinh viên và du khách trong, ngoài nước tìm hiểu về tranh Đông Hồ, từ việc giới thiệu tư liệu, lịch sử hình thành đến thực hành từng công đoạn in tranh, góp phần lan tỏa giá trị của nghề thủ công truyền thống tới cộng đồng.

Nghệ nhân trẻ Nguyễn Hữu Đạo, con trai nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, nối tiếp truyền thống gìn giữ hồn tranh Đông Hồ của gia đình.

Giữa nhịp sống đổi thay của làng Đông Hồ hôm nay, những bản tranh vẫn được in ra từng ngày, từng nét màu vẫn nhẹ nhàng phủ lên tờ giấy điệp lấp lánh, như lời nhắc nhở rằng, có những giá trị đáng được giữ gìn, dù thời gian có trôi nhanh đến đâu. Khi còn những người như nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả giữ trọn niềm tin, say mê với nghề, di sản tranh Đông Hồ vẫn có cơ hội sống tiếp, tiếp tục lan tỏa giá trị văn hóa, làm giàu đời sống tinh thần cho các thế hệ hôm nay và mai sau.