Đầu năm 1999, khi tôi đến chỗ Duch và chụp ảnh y thì chính tôi đã phá vỡ sự đơn độc của y. Tôi không hiểu tại sao Duch lại có uy tín lớn thế ở vùng này và không ai có ý định tố cáo hắn.

Hai tuần sau, ngay khi quay trở về Bangkok, tôi gọi điện cho Nate Thayer - phóng viên phương Tây cuối cùng được gặp mặt Pol Pot trước khi ông ta qua đời năm 1998. Tôi kể cho anh ta nghe câu chuyên về Duch. Tất cả đã rõ, tôi sẽ quay lại nói chuyện với y và cho y cơ hội để bào chữa cho bản thân. Nate hỏi tôi có thể cho anh đi cùng được không. Tôi không muốn quay lại Samlot một mình nên đồng ý.

Chúng tôi gặp Duch khi ông ta đang nói chuyện với một người trong đồng phục Khmer Đỏ. Anh ta cười với chúng tôi. Duch đứng dậy, bắt tay chúng tôi sau khi hỏi thăm sức khỏe. Câu hỏi của chúng tôi xoay quanh cuộc sống của hắn tại vùng này. Y trả lời rằng y đã cải đạo sang Thiên chúa giáo, và có hai chứng nhận mạ vàng của Hội đồng nhà thờ phúc âm Hoa Kỳ rằng hắn là người có “lòng tận tụy vô hạn đối với Chúa Jesus”.

Duch kể cho chúng tôi về cuộc sống trước đây của hắn ở một vùng khác mà nạn cướp bóc đang hoành hành. Năm 1995, vợ hắn đã bị cưỡng bức cho tới chết, bản thân hắn cũng bị thương nhẹ. Sau sự việc đau đớn trên, Duch chuyển tới Samlot dạy học và trở thành trưởng ban giáo dục của vùng. Hắn có dự định xây một trường học cho dân chúng vùng này, và vào một ngày nào đó sẽ xây một nhà thờ.

Nate chất vấn y: “Chúng tôi tin rằng ông đã từng phục vụ trong lực lượng an ninh thuộc Khmer Đỏ”. Duch trả lời là y làm trong Bộ Giáo dục, chuyên ngành dịch sách cho trẻ nhỏ. Ngay lập tức Nate nhận ra y đang lảng tránh vấn đề. Duch liếc mắt nhìn thẻ công tác của Nate. Có một điều gì đấy thanh thản trên khuôn mặt y, Duch quay sang tôi nói: “Tôi tin ông, Nic à, có phải bạn ông đã từng phỏng vấn ngài Ta Mok và Pol Pot không ?”

“Đúng, chính xác”- tôi xác nhận.

Sau một hồi lâu im lặng, Duch thở dài và nói: “Chúa đã cử các ngài tới đây”.

Đây là lần đầu tiên, Kaing Guek Eav, với biệt danh Duch, kể về vai trò của mình trong cuộc cách mạng đẫm máu nhất thế kỉ 20. “Tôi đã làm rất nhiều điều xấu xa trong cuộc đời mình. Bây giờ là lúc tôi đang sám hối vì những điều tôi đã làm. Tôi sẽ luôn nhớ quá khứ trước kia. Tôi cảm thấy rất hối hận về hành vi giết người của mình trong qua khứ”. Y bỏ kính ra và nhìn lên: “Tôi cũng có vui thích gì đâu”.

Chúng tôi đưa cho y những bản copy tài liệu trong nhà tù Tuol Sleng. Y di ngón tay trên những dòng viết “Hãy sử dụng những biện pháp “nóng”, nếu nó có thể giết chết anh ấy, thế là đủ”. Duch biết mình viết những dòng chữ này, y nói một cách chậm rãi. Cuộc nói chuyện vẫn tiếp tục về quá khứ của Duch. Điều này khiến tôi thấy hắn đã sẵn sàng đón chờ điều này và chính y đã nhắc lại chúng.

Dụng cụ tra tấn ở Tuol Sleng (nguồn wikimedia. org)

Năm 1979, Duch là tên Khmer Đỏ cuối cùng rời Phnom Penh, một giờ sau khi quân giải phóng Việt Nam tiến vào thành phố. Y dành cả đêm hôm trước để hủy các bằng chứng tội ác tại Tuol Sleng, đốt hàng ngàn trang tài liệu cùng các bức ảnh, tự tay giết chết các tù nhân còn sống sót. Sau khi vượt qua vành đai quân Việt Nam, y trốn vào rừng và chạy sang biên giới Thái lan. Cuối cùng Duch cũng tới được trại tị nạn Borai nằm dưới quyền kiểm soát của Khmer Đỏ. Ở đây y hợp tác chặt chẽ với tổ chức cứu trợ quốc tế và tự học tiếng Anh.

Sau đó Duch trở thành nhân viên y tế của tổ chức nhân đạo mang tên ARC chuyên chăm sóc sức khỏe và dạy học cho các nạn dân. Y nhận được một khoản lương nho nhỏ và lương thực. “Chúng tôi bị sốc”, các nhân viên của ARC thốt lên khi biết về quá khứ của Duch. “Anh ta là một nhân viên tuyệt vời, có uy tín cao trong cộng đồng, rất thông minh và tận tình với các nạn dân”. Câu chuyện về y như một cơn bệnh dịch được gió thổi tràn qua khu trại.

Khi còn là chỉ huy trại Tuol Sleng, Duch đã chỉ huy tra tấn một số người nước ngoài ( một người Anh, vài người Canada, Mỹ và Australia). Duch cho biết thêm, xác họ bị đem thiêu cho đến khi không còn một vết tích nào. Y nhấn mạnh rằng: “Tôi nhớ nhất là vị người Anh vì anh ta rất lịch sự”.

Đó chính là John Dewhurt - 26 tuổi, là giáo viên ở Newcastle, bị Khmer Đỏ bắt khi đang đi nghỉ ở vịnh Thái Lan năm 1978. Trong bản khai nhận, anh ta “thú tội”: “Tôi là điệp viên CIA, vỏ bọc hiện nay là giáo viên tại Nhật Bản. Tôi sinh tại Newcastle vào ngày 2-10-1952. Cha tôi cũng là nhân viên CIA mật, hiện đang là hiệu trưởng trường trung học Benton Road”. John bị giam giữ một tháng, tra tấn bằng roi điện.

Bản thân công việc của Duch đã phản ánh vai trò của hắn ta, tự miêu tả mình như “công trình sư của chủ nghĩa cộng sản”. Khi chúng tôi hỏi Duch giải thích về quá trình thú tội của các phạm nhân, y giải thích: “Chúng tôi rất giàu kinh nghiệm về vấn đề này. Nếu bị tra tấn mà đối tượng không khai, thì sẽ đổi sang chiến thuật tâm lí. Chúng tôi nói với họ nếu khai thì họ được thả, đó là nói dối nhưng hiệu quả. Phương pháp chúng tôi giết họ là dùng dao cắt cổ”, Duch nhìn xuống và thều thào: “Chúng tôi giết họ như giết gà”.

“Sau tất cả tội lỗi của mình, tôi nguyện hiến dâng linh hồn mình cho Chúa”, Duch nói với chúng tôi, “tôi có ba nguyện vọng trong tương lai là xây trường học cho lũ trẻ, dành thời gian con lại cho Chúa và sẽ chịu sự trừng phạt của chính quyền, thế là đủ. Giết người thì phải trả giá. Sự thật rồi cũng bị phơi bày”.

Có thể Duch đã thú nhận vài điều nhưng chưa bao giờ thừa nhận thể chế trước đây: Khmer Đỏ là chính quyền giết người hàng loạt. “Tất cả người bị bắt giữ đều phải chết, đó là luật của tổ chức”, y nói với chúng tôi. Điều này đã được thực hiện ngay từ buổi đầu cách mạng, trước cả khi Pol Pot lên nắm quyền. Pol Pot đưa ra những cái tên thành lập cơ quan chỉ huy và chuyên thực hiện các nhiệm vụ giết chóc. “Tôi muốn giải thích thật cặn kẽ, tất cả các quyết định hành động là của Uỷ ban tối cao, chúng tôi chỉ là người thừa hành mà thôi. Nhưng tôi luôn cảm thấy điều này thật là khó khăn và luôn nghĩ những người bị giết đều không có tội gì cả”. Thái độ của Duch trái ngược hẳn với vẻ kiêu căng, trịch thượng, hằn học của các thủ lĩnh Khmer Đỏ khác. Điều đó có thể là do sự ân hận sâu sắc vì các tội lỗi trong quá khứ của y.

Bỗng nhiên, Duch hạ giọng: “Có ai khác biết về điều này, rằng các ông ở đây và biết tôi là ai không?”. Chúng tôi trả lời là chỉ có chúng tôi biết mà thôi. Duch nói: “Tôi phải đi rồi”. Đó có thể là mệnh lệnh, mà cũng có thể là sự thận trọng của y đối với chúng tôi. Tôi bắt đầu cân nhắc để có thể nói với Duch là chúng tôi đến đây đơn độc, khi chiếc xe của Liên hợp quốc dừng lại trước mặt chúng tôi. Sau khi chào tạm biệt, chúng tôi lên xe. Ngay khi chiếc xe chuyển bánh, tôi nhìn thấy Duch cởi chiếc áo phông của tổ chức cứu trợ ra và cho vào trong túi.

Khi tin tức về Duch được tiết lộ, y biến mất. Hai ngày sau đó, bắt đầu có những suy đoán về số phận của Duch. Có tin đồn rắng y đã bị ám sát theo lệnh của các cựu lãnh đạo “chính quyền cũ”. Nhưng Duch đã ra đầu thú; y được giải đến một nhà tù được canh phòng cẩn mật ở Phnom Penh, chờ ngày ra toà.

Những gì còn sót lại đến ngày nay (nguồn newsky.com)

Tháng 1 năm 2002, Liên hợp quốc rút khỏi đàm phán với Campuchia về xử các cựu thành viên của tổ chức Khmer Đỏ, bởi vì nước này không đủ điều kiện tổ chức phiên toà một cách công bằng. Rất nhiều người tin rằng phiên tòa này là những dấu hiệu cho thấy đã có thay đổi trong việc tìm công lý cho các nạn nhân của hành động diệt chủng, đó là việc Duch, Ta Mok và nhiều cựu thành viên Khmer Đỏ chưa bị bắt nữa sẽ không bao giờ “được tự do”. Nhưng điều đó chỉ có thể là hiện thực nếu phiên toà diễn ra. Vào đầu tháng 7- 200, Thủ tướng Campuchia, ông Hun Sen, đã đánh tiếng rằng nước này đã sẵn sàng cho phiên toà xử tội ác chiến tranh của Liên hợp quốc.

Duch cảm thấy rất tức giận vì trong khi bản thân y bị bắt giam, thì rất nhiều nhà lãnh đạo khác của Khmer Đỏ vẫn đang tự do. Bên cạnh quá trình xử án, theo luật sư của Duch thì y đang chịu sự dằn vặt vì các tội ác trước đây. Tôi không chắc lắm, nhưng câu chuyện của Duch không thành khẩn tới mức tôi muốn tin. Đạo thiên chúa đã cho y một cơ sơ để đối mặt với quá khứ. Nhưng tôi không tin rằng Duch có thể hối lỗi mà không có sự giúp đỡ của tôn giáo, và tôi sợ rằng cơ hội cho sự ăn năn “thực sự” của y trong thời điểm hiện tại thì đã quá muộn rồi.

Những cảm nhận của tôi về ý nghĩa của các cuộc viếng thăm nhà tù Tuol Sleng, quay lại Tuol Sleng dẫn đến công việc dậm chân tại chỗ. Cảm thấy bất lực trước các tội ác diễn ra ở Campuchia. Đã 23 năm kể từ ngày thế giới biết đến nạn diệt chủng gây ra bởi Khmer Đỏ. Chẳng lẽ vài lời từ miệng Duch có thể thay đổi tất cả?

Tại nhà mình ở Bangkok, tôi có những bức ảnh chụp Chan Kim Srun và con cô ta, cho đến khi họ rời Tuol Sleng năm 1978. Những bức ảnh đã ám ảnh thời niên thiếu của tôi, cho đến khi tôi đặt chân đến Tuol Sleng năm 1989. Bức ảnh của Duch vẫn nằm trong ngăn kéo. Nếu tôi nhìn kĩ vào chúng, tôi có thể thấy hình bóng mình nhoè đi trong mắt hắn. Còn khi nhìn vào mắt của Kim Drun, cho đến khi cô ấy quay lại nhìn các kẻ tra tấn mình, thì tôi không thấy gì cả.

Biên dịch: Tuấn Sơn

(theo tạp chí Prospect)