Khi giá dầu định hình lại đời sống kinh tế toàn cầu

Từ Buenos Aires (Argentina) đến Seoul (Hàn Quốc) và Dar es Salaam (Tanzania), cùng một làn sóng tăng giá đã tạo ra những phản ứng khác nhau, nhưng đều dẫn tới một điểm chung: Chi phí sinh hoạt tăng lên, lựa chọn sống bị thu hẹp và sinh kế chịu sức ép ngày càng lớn.

Giao thông đắt đỏ: Những chuyến xe dài thêm và túi tiền ngắn lại

Tân Hoa xã dẫn nguồn tờ Clarín của Argentina cho biết, tại Buenos Aires, giá nhiên liệu tăng 20-25% đã khiến hệ thống xe buýt - phương tiện thiết yếu của hàng triệu người ở nước này buộc phải cắt giảm khoảng 30% số chuyến. Hệ quả là những chuyến xe vốn cách nhau 10 phút nay kéo dài lên 20 phút, thậm chí lâu hơn. 

Ngày 8-4, hành khách chờ xe buýt tại một trạm dừng ở thủ đô Buenos Aires, Argentina.

Không chỉ dừng ở giao thông, chi phí vận chuyển tăng kéo theo giá hàng hóa leo thang. Tại các siêu thị, giá nhiều mặt hàng đã được điều chỉnh liên tục trong thời gian ngắn. Khi thu nhập không đổi, người dân buộc phải cắt giảm chi tiêu, đặc biệt là các khoản không thiết yếu như ăn uống ngoài.

Nhận định về hiện tượng này, các chuyên gia kinh tế cho rằng, chi phí năng lượng đóng vai trò “chi phí đầu vào cơ bản” của toàn bộ nền kinh tế. Khi giá nhiên liệu tăng, nó nhanh chóng lan sang vận tải, thương mại và dịch vụ, từ đó tạo ra hiệu ứng dây chuyền lên giá cả và đời sống dân cư.

Tiêu dùng dịch chuyển: Khi người dân chọn “ở nhà”

Ở Seoul, phản ứng trước giá dầu tăng không phải là gián đoạn dịch vụ mà là thay đổi hành vi tiêu dùng. Số liệu từ Korea Business Telegraph cho thấy, trong tháng 3, doanh số máy chơi game và phụ kiện tăng tới 166%, doanh số tiểu thuyết tăng 233%, trong khi gạo và thực phẩm ăn liền cũng lần lượt tăng 30,4% và 5%. Gạo đóng bao 20kg - loại phục vụ tích trữ có doanh số tăng hơn gấp đôi, cho thấy thời gian ở nhà của các gia đình đang gia tăng rõ rệt. Ngược lại, các mặt hàng gắn với di chuyển và hoạt động ngoài trời lại sụt giảm mạnh: Doanh số đồ cắm trại giảm hơn 20%, nhu cầu du lịch và thiết bị ô tô giảm đáng kể.

Giáo sư Lee Eun-hye của Đại học Inha nhận định rằng, trong bối cảnh giá dầu cao và lạm phát khó giảm trong ngắn hạn, người tiêu dùng sẽ ưu tiên cắt giảm các khoản chi không thiết yếu như giải trí và du lịch. Ngay cả khi ra ngoài, họ cũng có xu hướng rút ngắn quãng đường và giảm chi tiêu.

Ý kiến này cho thấy một xu hướng đáng chú ý: Không chỉ “thắt chặt hầu bao”, người dân còn tái cấu trúc lại cách tiêu dùng. Khi chi phí di chuyển trở nên đắt đỏ, đời sống có xu hướng “thu về không gian gia đình”, kéo theo sự thay đổi dài hạn của thị trường bán lẻ và dịch vụ.

Sinh kế mong manh: Khi giá dầu “ăn” vào thu nhập

Tại Dar es Salaam, tác động của giá dầu hiện lên trực diện và khắc nghiệt hơn. Giá xăng trong tháng 4 đã tăng hơn 30%, lập tức đẩy chi phí vận hành của người lao động lên mức khó có thể gánh chịu.

Tài xế xe buýt mini 52 tuổi Eri Msese cho biết, doanh thu tốt nhất của ông khoảng 260.000 shilling/ngày, nhưng chi phí nhiên liệu đã tăng từ 90.000 lên 150.000 shilling. Sau khi trừ thêm 110.000 shilling tiền thuê xe, thu nhập ròng chỉ còn 7.000 shilling, chưa tới 3 USD/ngày.

Không chỉ vận tải, quán đồ ăn của Zena Omari buộc phải tăng giá từ 2.000 lên 2.500 shilling mỗi suất, còn chi phí giao hàng của một thương hiệu đã tăng từ 5.000 lên 8.000 shilling. Chuỗi cung ứng gián đoạn khiến hàng hóa khan hiếm, càng làm gia tăng áp lực giá.

Giáo sư kinh tế Humphrey Moshi của Đại học Dar es Salaam nhận định rằng, giá dầu tăng tác động đến gần như mọi ngành nghề. Khi chi phí vận chuyển và sản xuất tăng, cuối cùng sẽ chuyển sang người tiêu dùng, khiến giá thực phẩm tiếp tục leo thang và chi phí sinh hoạt tăng mạnh. Đồng thời, việc gia tăng nhập khẩu nhiên liệu cũng có thể gây áp lực lên tỷ giá, làm đồng nội tệ mất giá.

Một cú sốc toàn cầu và bài toán dài hạn

Từ 3 quốc gia với 3 mức độ phát triển khác nhau, có thể thấy giá dầu tăng không chỉ làm tăng chi phí năng lượng, mà còn kích hoạt một chuỗi phản ứng lan rộng trong toàn bộ nền kinh tế.

Ở Argentina, đó là sự gián đoạn giao thông và áp lực chi tiêu. Ở Hàn Quốc, đó là sự thay đổi hành vi tiêu dùng. Ở Tanzania, đó là sự bào mòn trực tiếp sinh kế. Dù biểu hiện khác nhau, điểm chung là gánh nặng cuối cùng đều dồn lên vai người dân.

Trong bối cảnh địa chính trị còn nhiều bất ổn, các chuyên gia kinh tế cảnh báo những cú sốc năng lượng như vậy không phải hiện tượng nhất thời, mà có thể lặp lại với tần suất cao hơn. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), căng thẳng liên quan đến Mỹ, Israel và Iran đang làm gia tăng nguy cơ hình thành một “cuộc khủng hoảng năng lượng với quy mô chưa từng có”. Nhà kinh tế trưởng IMF Pierre-Olivier Gourinchas cảnh báo, nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa hoặc hạ tầng năng lượng trong khu vực bị tàn phá nghiêm trọng, thế giới có thể phải đối mặt với một cú sốc năng lượng lớn kéo dài.

Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia: Chủ động đa dạng hóa nguồn cung, phát triển năng lượng thay thế và xây dựng các cơ chế bảo vệ nhóm thu nhập thấp. Bởi lẽ, khi một biến động trên thị trường dầu mỏ có thể nhanh chóng lan tới từng bữa ăn, chuyến xe và đồng thu nhập, thì năng lượng không còn là câu chuyện vĩ mô, mà đã trở thành vấn đề trực tiếp của đời sống hằng ngày.