Cuộc đua AI và yêu cầu cấp thiết về quản trị toàn cầu

Ngày 14-9, Cao ủy Nhân quyền LHQ Volker Türk kêu gọi các quốc gia và những công ty phát triển AI tiên phong có hành động khẩn cấp và thực chất nhằm ứng phó với những rủi ro chưa từng có mà công nghệ này có thể đặt ra.

Trong thư gửi các quốc gia và các nhà phát triển AI, ông Volker Türk cảnh báo thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của những thay đổi không thể đảo ngược, ảnh hưởng không chỉ hôm nay mà cả các thế hệ tương lai. Ông cho rằng cuộc chạy đua phát triển những mô hình AI ngày càng mạnh đang làm gia tăng những rủi ro hiện hữu đối với nhiều mặt của đời sống.

Một vấn đề đặc biệt được đặt ra là việc nhân loại đang phụ thuộc rất lớn vào một số ít công ty trong những quyết định có ảnh hưởng tới hướng phát triển của AI. Theo ông Volker Türk, các quốc gia và doanh nghiệp cần khẩn trương hành động thông qua các diễn đàn đa phương nhằm xây dựng lộ trình quản trị những mô hình AI tiên tiến trên cơ sở luật nhân quyền quốc tế.

Theo Reuters ngày 12-9, Dario Amodei, Giám đốc điều hành Anthropic, kêu gọi các công ty AI làm chậm tốc độ nâng cao năng lực của các mô hình. Tiến bộ công nghệ vẫn sẽ diễn ra nhanh nhưng khoảng thời gian có thêm nhờ điều chỉnh tốc độ cần được sử dụng một cách hợp lý để quản lý rủi ro.

Ông Dario Amodei đưa ra một khuôn khổ gồm 3 hướng chính: Có các nhà đánh giá độc lập với khả năng tiếp cận đủ sâu để kiểm chứng thực hành an toàn của doanh nghiệp; tăng cường phối hợp giữa những công ty phát triển AI tiên phong nhằm xây dựng các tiêu chuẩn an toàn; thúc đẩy hợp tác quốc tế để quản lý rủi ro AI. Cho tới nay, giới chuyên gia vẫn còn những quan điểm khác nhau về mức độ và khả năng xảy ra những rủi ro nghiêm trọng do AI gây ra. 

Công nghệ này ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nghiên cứu khoa học, y tế, giáo dục, sản xuất, quản trị, truyền thông và nhiều lĩnh vực khác. Khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn, tự động hóa nhiều công việc và hỗ trợ con người giải quyết những bài toán phức tạp đang đưa AI trở thành một trong những công nghệ có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống kinh tế-xã hội.

Bởi vậy, vấn đề không phải là ngăn cản AI phát triển. Điều cần giải quyết là AI phải được phát triển như thế nào để sự gia tăng sức mạnh của công nghệ luôn đi cùng khả năng kiểm soát của con người.

Đây cũng là một trong những nghịch lý của cuộc đua AI hiện nay. Đối với doanh nghiệp, chậm hơn đối thủ có thể đồng nghĩa với mất lợi thế cạnh tranh. Đối với một quốc gia, chậm chân trong lĩnh vực AI có thể ảnh hưởng tới năng lực khoa học-công nghệ, kinh tế và vị thế cạnh tranh. Chính sức ép ấy tạo động lực để các chủ thể liên tục tăng tốc.

Nhưng nếu tất cả cùng tăng tốc thì ai sẽ xác định giới hạn an toàn? Câu hỏi đó cho thấy quản trị AI khó có thể chỉ dựa vào sự tự nguyện của doanh nghiệp. Những công ty phát triển AI tiên phong đang nắm giữ nguồn lực công nghệ rất lớn, nhưng các quyết định liên quan tới một công nghệ có khả năng ảnh hưởng rộng khắp xã hội không thể đơn thuần là vấn đề nội bộ của một số doanh nghiệp.

Mặt khác, một quốc gia riêng lẻ cũng khó giải quyết đầy đủ bài toán này. AI mang tính xuyên biên giới. Một mô hình có thể được phát triển tại một quốc gia nhưng nhanh chóng được cung cấp và sử dụng tại nhiều quốc gia khác.

Đó là lý do lời kêu gọi ngày 14-9 của Cao ủy Nhân quyền LHQ gửi tới các diễn đàn đa phương và đặt quản trị AI trong khuôn khổ luật nhân quyền quốc tế. Vấn đề lớn hơn chuyện “nhanh” hay “chậm” chính là xây dựng được một cơ chế quản trị tương xứng với sức mạnh và phạm vi ảnh hưởng ngày càng lớn của AI.

Một thách thức khác là tốc độ phát triển công nghệ rất nhanh, trong khi việc xây dựng luật pháp và cơ chế quản lý, nhất là ở cấp độ quốc tế, cần thời gian để nghiên cứu, đàm phán, thống nhất và tổ chức thực hiện. Khoảng cách giữa tốc độ phát triển AI và năng lực quản trị AI vì thế là vấn đề thế giới cần sớm giải quyết. Quản lý quá lỏng có thể làm gia tăng rủi ro, trong khi quản lý cứng nhắc lại hạn chế đổi mới. Bài toán là cân bằng giữa thúc đẩy AI phát triển với trách nhiệm, chuẩn mực an toàn và bảo đảm quyền, lợi ích của con người.

Lời kêu gọi “hành động khẩn cấp” của LHQ không đơn giản là “hãm phanh” AI, mà nhằm xây dựng cơ chế để con người làm chủ tốc độ, hướng đi của công nghệ. Cuộc đua AI vì thế không chỉ là tạo ra mô hình mạnh hơn mà còn phải xây dựng năng lực quản trị đủ mạnh để AI phục vụ con người và nằm trong những giới hạn do con người xác lập.