Bước đảo ngược nguy hiểm

Là quốc gia có đường biên giới giáp với vùng lãnh thổ Kaliningrad của Nga ở phía Tây và giáp Belarus ở phía Nam, đồng thời là thành viên của Liên minh châu Âu (EU) và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Litva luôn lo ngại sẽ bị cuốn vào xung đột với Nga. Bởi vậy, nước này không chỉ đẩy mạnh đáng kể chi tiêu quốc phòng kể từ khi xung đột tại Ukraine bùng phát mà còn thực hiện bước đi nhằm bãi bỏ lệnh cấm triển khai vũ khí hủy diệt hàng loạt, qua đó mở đường cho vũ khí hạt nhân của các đồng minh hiện diện trên lãnh thổ nước này.

Hiện tại, Điều 137 của Hiến pháp Litva quy định rằng vũ khí hủy diệt hàng loạt và các căn cứ quân sự của nước ngoài không được phép đặt tại Litva. Điều này có nghĩa là theo luật hiện hành, máy bay hoặc tàu chiến của các nước đồng minh NATO mang theo vũ khí hạt nhân không thể đi vào lãnh thổ Litva, cho dù là vì mục đích phòng thủ.

Binh sĩ Mỹ tham gia cuộc tập trận quân sự chung cùng quân đội Litva ở thành phố Klaipeda (Litva), tháng 6-2025. Ảnh: Reuters

Những người ủng hộ sửa đổi luật cho rằng, lệnh cấm đã trở thành rào cản pháp lý ngăn Litva tham gia đầy đủ vào các cơ chế răn đe hạt nhân của NATO, đồng thời khiến nước này chịu bất lợi so với các đồng minh khác trong khối. "Các nước láng giềng trong khu vực không có những hạn chế như vậy. Litva không thể có mức độ bảo vệ thấp hơn các nước NATO khác. Chúng ta cần phát đi tín hiệu rằng Litva là một phần trọn vẹn trong cơ chế răn đe hạt nhân của NATO”, ông Remigijus Motuzas, Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội Litva phát biểu trong một phiên họp Quốc hội hồi tháng 9.

Để dỡ bỏ lệnh cấm, Litva đã thúc đẩy tiến trình sửa đổi Hiến pháp. Theo quy định, việc sửa đổi Hiến pháp phải được thông qua hai vòng bỏ phiếu, cách nhau ít nhất 3 tháng với tối thiểu 94 trong tổng số 141 nghị sĩ (tương đương 2/3 nghị sĩ Quốc hội) ủng hộ. Trong vòng bỏ phiếu đầu tiên ngày 6-10, 106 nghị sĩ đã ủng hộ đề xuất sửa đổi, 18 người phản đối và 6 người bỏ phiếu trắng. Dự kiến, vòng bỏ phiếu cuối cùng sẽ diễn ra vào ngày 12-1-2027. Nếu được thông qua, đây sẽ bước ngoặt đánh dấu lần đầu tiên sau hơn 3 thập kỷ, các vũ khí hạt nhân được phép hiện diện trên lãnh thổ quốc gia Baltic này.

Các cuộc thảo luận về triển khai vũ khí hạt nhân tại Litva diễn ra sau khi Tổng thống Pháp Emmanuel Macron hồi tháng 3 đề xuất xây dựng một cơ chế răn đe hạt nhân mới của châu Âu, theo đó, các nước đối tác có thể tạm thời tiếp nhận lực lượng không quân chiến lược của Pháp cùng với vũ khí hạt nhân. Phần Lan sau đó đã tham gia sáng kiến của Pháp và dỡ bỏ những hạn chế của nước này đối với việc tiếp nhận vũ khí hạt nhân nước ngoài, trong khi Latvia, hôm 22-9 thông báo rằng Paris đã đồng ý bắt đầu các cuộc thảo luận về khả năng Latvia tham gia sáng kiến này.

Có thể thấy, sự nối gót của Litva phần nào phản ánh một mối lo ngại đang dần lan rộng ở khu vực khi các quốc gia có xu hướng dựa vào vũ khí hạt nhân để tăng cường khả năng răn đe trước Nga.

Quốc hội Litva bàn thảo về bãi bỏ lệnh cấm triển khai vũ khí hủy diệt hàng loạt trên lãnh thổ (ảnh minh họa). Ảnh: EPA

Lý giải về điều này, Chủ tịch Quốc hội Litva Juozas Olekas cho rằng quy định hiện nay được xây dựng trong một bối cảnh địa chính trị khác và không còn phù hợp với tình hình an ninh hiện nay. Việc dỡ bỏ lệnh cấm triển khai vũ khí hủy diệt hàng loạt trên lãnh thổ nước này sẽ giúp Litva tăng cường khả năng răn đe cũng như xóa bỏ sự khác biệt về mặt pháp lý giữa Litva với các quốc gia khác thuộc EU và NATO. Theo ông Olekas, Litva sẽ có được sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn và vị thế bình đẳng so với các quốc gia khác nếu nước này cho phép triển khai vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ.

Đương nhiên, việc bãi bỏ Điều 137 không đồng nghĩa Litva từ bỏ các nghĩa vụ quốc tế về không phổ biến, cấm và kiểm soát vũ khí hạt nhân, hóa học và sinh học. Mục tiêu của sửa đổi là tạo cơ sở pháp lý để Litva có thể cùng các đồng minh NATO xem xét sử dụng toàn bộ biện pháp răn đe của liên minh trong trường hợp có nguy cơ hoặc xảy ra hành động xâm lược. Dẫu vậy, trong nội bộ Litva vẫn có nhiều ý kiến trái chiều về vấn đề này. Những người phản đối cho rằng dỡ bỏ các lệnh cấm đã tồn tại hơn 30 năm có thể là bước đảo ngược nguy hiểm, đưa Litva vào tình thế “đầu sóng ngọn gió”.

Trước đó, Nga không ít lần cảnh báo Litva về việc dỡ bỏ lệnh cấm triển khai vũ khí hạt nhân trên lãnh thổ nước này có thể làm gia tăng căng thẳng tại khu vực, thậm chí biến Litva trở thành mục tiêu của vũ khí hạt nhân Nga. Ngày 6-10, sau khi đề xuất sửa đổi Hiến pháp được Quốc hội Litva thông qua tại vòng bỏ phiếu đầu tiên, Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho biết động thái của Litva cùng với các kế hoạch mở rộng cơ sở hạ tầng quân sự của Mỹ và NATO trong khu vực có thể gây ra những hệ quả đáng kể đối với an ninh châu Âu.