QĐND Online - Là Vụ trưởng Vụ Pháp luật (Văn phòng Quốc hội), Thạc sĩ Ngô Trung Thành gắn bó với bản Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam từ giai đoạn khởi thảo Dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992. Bởi thế, ông Ngô Trung Thành nắm rõ mọi sự thay đổi của bản Hiến pháp vừa được Quốc hội thông qua so với Hiến pháp năm 1992. Phát biểu ý kiến tại buổi tọa đàm "Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người theo Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam" do Báo Quân đội nhân dân tổ chức, ông tập trung phân tích rất rõ những điểm mới, tiến bộ về quyền con người trong Hiến pháp mới. Báo Quân đội nhân dân xin giới thiệu một phần ý kiến phát biểu của ông về nội dung này.

Trong bản Hiến pháp mới của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, vấn đề quyền con người, quyền công dân được đặc biệt chú trọng.

Thạc sĩ Ngô Trung Thành. Ảnh: Minh Trường 

Qua tổng kết việc lấy ý kiến nhân dân, có gần 7,5 triệu ý kiến tham gia của các cơ quan, tổ chức và cá nhân về vấn đề quyền con người, quyền công dân. Điều này cho thấy đây là nội dung được rất nhiều người quan tâm, kỳ vọng. Đa số ý kiến đóng góp đều hoan nghênh và đồng tình với các nội dung được sửa đổi, bổ sung tại chương này. Ghi nhận những quyền cơ bản của con người và công dân trong Hiến pháp là việc làm cần thiết, phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn lập hiến của Việt Nam, thể chế hóa được chủ trương của Đảng và Nhà nước ta tôn trọng, bảo vệ quyền con người, quyền công dân.

Phát biểu tại buổi lễ ký chứng thực Hiến pháp, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng cũng đã nhấn mạnh: “Hiến pháp một lần nữa đã khẳng định tư tưởng bất diệt của dân tộc Việt Nam là đề cao quyền con người, quyền làm chủ của nhân dân, phản ánh giá trị cao quý, bản chất dân chủ, tiến bộ của Nhà nước và chế độ ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”.

Nghiên cứu những quy định của Hiến pháp mới về quyền con người, quyền công dân, chúng tôi thấy nổi lên một số điểm mới và tiến bộ như sau:

Thứ nhất, Hiến pháp mới quy định đầy đủ, đúng đắn hơn về quyền con người và quyền công dân. Trong Hiến pháp năm 1992 chỉ quy định “các quyền con người được tôn trọng”, nhưng trong Hiến pháp mới đã nêu rõ “các quyền con người, quyền công dân… được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”. Sự hiến định này cho thấy, quyền con người là quyền tự nhiên, không phải Nhà nước "ban cho" và Nhà nước từ công nhận còn tôn trọng và bảo vệ, bảo đảm quyền con người.

Thứ hai, Hiến pháp mới đã phân định rõ ràng, tách bạch giữa quyền con người và quyền công dân. Trong Hiến pháp năm 1992, mặc dù ghi nhận quyền con người, nhưng các quyền con người lại được thể hiện thông qua quyền công dân. Điều này dẫn đến rất khó khăn khi cần xác định đâu là quyền con người để thể chế hóa quy định của Hiến pháp cũng như có những biện pháp nhằm bảo đảm để người dân thực hiện quyền của mình. Do đó, để ghi nhận, bảo đảm thực hiện quyền con người, quyền công dân cho tương xứng với phạm vi của các quyền này, Hiến pháp mới đã có sự phân định rõ đâu là quyền con người, đâu là quyền công dân. Ở những quy định nêu “mọi người có quyền” thì đó là thể hiện quyền con người, còn chỗ nào ghi “công dân có quyền” thì đó là thể hiện quyền công dân.

Trong hiến pháp của bất cứ quốc gia dân chủ nào, quyền con người, quyền công dân đều là nội dung quan trọng hàng đầu. Do vậy, Hiến pháp nước ta lần này có quy định riêng về quyền con người, quyền công dân là một bước tiến lớn so với Hiến pháp năm 1992.

 Thứ ba, Hiến pháp mới xác định rất rõ nguyên tắc quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng (Khoản 2, Điều 14).

Ở điểm này có hai nội dung mới. Một là, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng chứ không thể vì lý do khác. Hai là, việc hạn chế phải do quy định của pháp luật, tức là phải quy định trong các đạo luật cụ thể do Quốc hội ban hành chứ không thể tùy tiện.

Bên cạnh đó, để bảo đảm hiến định các quyền con người, quyền công dân thì trong Hiến pháp mới quy định rộng hơn, mở ra cho phép trình tự, thủ tục thực hiện các quyền này do pháp luật quy định. Điều này hàm ý là mở ra cho phép quy định ở cả các văn bản dưới luật nhằm tạo điều kiện tối đa cho người dân thực hiện các quyền của mình. Ví dụ: Quy định việc thực hiện quyền tự do đi lại và cư trú ở trong nước, ra nước ngoài và từ nước ngoài về nước do pháp luật quy định; việc thực hiện các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, lập hội, biểu tình do pháp luật quy định.

Thứ tư, Hiến pháp mới đã bổ sung, quy định rõ hơn các quyền con người, quyền công dân như quyền sống, quyền hiến mô, bộ phận người và hiến xác, quyền sở hữu tư nhân, quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế, quyền hưởng thụ và tiếp cận các giá trị văn hóa, quyền tham gia vào đời sống văn hóa và sử dụng các cơ sở văn hóa, quyền xác định dân tộc của mình, quyền sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ và tự do lựa chọn ngôn ngữ giao tiếp, quyền sống trong môi trường trong lành, quyền bảo đảm an sinh xã hội.

Thứ năm, bên cạnh việc kế thừa, Hiến pháp mới đã xác định chính xác, đầy đủ hơn một số quyền con người, quyền công dân, đồng thời cũng đưa ra các quy định nhằm bảo đảm thực hiện đầy đủ các quyền này. Chẳng hạn, bên cạnh việc quy định mọi người bình đẳng trước pháp luật thì Hiến pháp cũng quy định rõ: Không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội; công dân Việt Nam không thể bị trục xuất, giao nộp cho nhà nước khác; mọi người có quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề pháp luật không cấm.

Liên quan tới quyền lao động, Hiến pháp mới quy định rõ công dân có quyền làm việc, lựa chọn nghề nghiệp, việc làm và nơi làm việc.

 Hiến pháp mới cũng xác định rõ quyền và nghĩa vụ, hạn chế thấp nhất việc xác định vừa là quyền vừa là nghĩa vụ.

Thứ sáu, Hiến pháp mới bổ sung và quy định rõ hơn quyền của các nhóm đối tượng đặc thù như trẻ em, thanh niên, người cao tuổi. Cụ thể, Hiến pháp quy định rõ, trẻ em có quyền được tham gia vào các vấn đề liên quan tới trẻ em; nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em; người cao tuổi được Nhà nước, gia đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Thứ bảy, Hiến pháp mới xác định rõ trách nhiệm của cá nhân, công dân trong việc thực hiện quyền con người, quyền công dân là phải có nghĩa vụ tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, không được xâm phạm lợi ích quốc gia, lợi ích dân tộc.

Thứ tám, với việc chuyển vị trí chương quy định về vấn đề này từ ở chương 5 trong Hiến pháp năm 1992 lên chương 2 ngay sau chương quy định về chế độ chính trị trong Hiến pháp mới, đã thể hiện rõ quan điểm coi trọng vấn đề quyền con người, quyền công dân của Đảng, Nhà nước ta. Ở đây không chỉ đơn thuần là chuyển vị trí mà thể hiện tinh thần lập hiến, các quy định của Hiến pháp đều phải xuất phát trên nguyên tắc ghi nhận và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Ngoài các quy định về quyền con người, quyền công dân tại Chương 2, trong các chương khác của Hiến pháp cũng có nhiều điều, khoản thể hiện nội hàm quyền con người, quyền công dân.

Nếu nói về dung lượng, ai cũng có thể nhìn thấy, quy định về quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp mới nhiều hơn hẳn so với Hiến pháp năm 1992. Cụ thể, Hiến pháp mới có tổng số 120 điều, thì 36 điều trong số đó quy định về quyền con người và quyền công dân. Trong Hiến pháp năm 1992, mặc dù tổng số điều của Hiến pháp nhiều hơn, 147 điều, nhưng chỉ có 34 điều quy định về quyền con người, quyền công dân. Điều này cũng cho thấy, Đảng và Nhà nước ta quan tâm đặc biệt việc công nhận, tôn trọng và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Như vậy, so với Hiến pháp năm 1992, có thể nói, Hiến pháp mới đã làm rõ nội dung quyền con người, quyền công dân, trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ quyền con người, quyền công dân; bổ sung một số quyền mới là kết quả của quá trình 30 năm đổi mới ở nước ta, phù hợp với các điều ước quốc tế về quyền con người mà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là thành viên, như Tuyên ngôn về Quyền con người của Liên hợp quốc (UDHR), Công ước về Các quyền dân sự, chính trị (ICCPR), Công ước về Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội (ICESCR).

NGUYỄN MINH-MINH THẮNG (lược ghi)