QĐND - Thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 15 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (1-1959), Bộ Chính trị quyết định mở đường vận tải chiến lược trên biển, chi viện chiến trường Nam Bộ trước khi tuyến vận tải đường bộ chiến lược 559 hoàn thành. Đây là một trong những nhiệm vụ lớn đầu tiên, có ý nghĩa chiến lược và quyết tâm của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân nhằm đẩy mạnh cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Thực hiện chủ trương của Bộ Chính trị, tháng 7-1959, tiểu đoàn vận tải đường biển, mang tên “Tập đoàn đánh cá Sông Gianh” được thành lập. Tiếp đó, ngày 23-10-1961, Bộ Quốc phòng quyết định thành lập Đoàn Vận tải quân sự đường biển - Đoàn 759, đánh dấu bước phát triển mới về tổ chức lực lượng và phương tiện vận tải chiến lược trên tuyến đường biển chi viện cách mạng miền Nam.

Về quá trình tổ chức, sử dụng tàu mở đường vận chuyển trên biển chi viện cho chiến trường được chuẩn bị hết sức công phu, bí mật, bất ngờ. Qua nghiên cứu về khả năng phương tiện, con người và kinh nghiệm sau chuyến dùng thuyền từ Nam Bộ ra miền Bắc thành công, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng quyết định tổ chức, sử dụng tàu của Đoàn 759 vận chuyển vũ khí bằng đường biển vào Nam Bộ, sau đó phát triển ra Khu 6, Khu 5. Sau chuyến tàu đi trinh sát mang Chỉ thị của Trung ương đến Cà Mau an toàn, tháng 8-1962, Quân ủy Trung ương thông qua Nghị quyết về mở đường vận chuyển chiến lược trên biển chi viện miền Nam. Đến đây, con đường huyền thoại trên Biển Đông - đường Hồ Chí Minh trên biển hình thành, bắt đầu xuất hiện những con tàu không số, lúc ẩn, lúc hiện lần lượt vận chuyển vũ khí tới chiến trường miền Nam.

Tàu vận tải của Đoàn 125 giả dạng tàu nước ngoài trên đường vận chuyển vũ khí vào chiến trường miền Nam. Ảnh tư liệu.

Thực hiện Chỉ thị của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, Đoàn 759 tổ chức lực lượng, sử dụng tàu thực hiện vận chuyển vũ khí bằng đường biển từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam, trước hết là các tỉnh Nam Bộ. Đêm 11-10-1962, tàu gỗ gắn máy đầu tiên chở vũ khí rời bến Đồ Sơn (Hải Phòng) theo đường biển, đến ngày 16-10, vào đến bến Vàm Lũng (Cà Mau) mà địch không hề hay biết. Từ đây, con đường Hồ Chí Minh trên biển nối liền hậu phương lớn miền Bắc với tiền tuyến lớn miền Nam trở thành hiện thực, tạo tiền đề cho những chuyến tàu không số đi tiếp thành công. Tiếp theo những chuyến tàu vận chuyển vũ khí thành công, từ tháng 3-1963, Đoàn 759 sử dụng tàu sắt tham gia vận chuyển vũ khí vào chiến trường miền Nam cập các bến ở Nam Bộ và Khu 5.

Sau sự kiện Vũng Rô (24-2-1965), việc sử dụng những chuyến tàu không số vận chuyển bằng đường biển chi viện chiến trường gặp nhiều khó khăn, gian khổ, do phải đối mặt với sự phong tỏa, bao vây, kiểm soát gắt gao của địch. Yếu tố bí mật, bất ngờ đã không còn, việc tổ chức, sử dụng tàu vận chuyển bằng đường biển phải chuyển sang phương thức mới phù hợp. Sau khi nghiên cứu, Đảng ủy Quân chủng Hải quân nhận định: Mặc dù vùng ven biển miền Nam, địch đã dùng ra-đa, tàu thuyền chiến đấu, máy bay kiểm soát khá chặt chẽ, song ở ngoài khơi xa chúng vẫn còn sơ hở. Vì thế, ta có thể lợi dụng sơ hở này để hoạt động. Yếu tố bí mật về tuyến đường đi trên biển của ta không còn, nhưng từng chuyến đi, cách thả hàng, lối đi vào từng bến… đều do ta chủ động, nên vẫn có thể khiến địch bị bất ngờ. Trên cơ sở đó, Quân chủng xác định phương án vận chuyển theo phương thức mới: Đi xa bờ, xác định vị trí tàu bằng thiên văn (còn gọi là đi bằng phương pháp thiên văn). Thực hiện vận chuyển theo phương thức mới, Đoàn 125 sử dụng tàu chở vũ khí ra xa bờ, hòa vào dòng tàu buôn ngược xuôi ngoài Biển Đông, lần lượt vượt qua sự kiểm soát gắt gao của địch, đưa 5 chuyến tàu vào Cà Mau, Bạc Liêu an toàn. Tuy nhiên, các chuyến vận chuyển đường biển từ năm 1966 đến năm 1972, ta gặp nhiều khó khăn, tổn thất, do địch tăng cường bao vây, đánh phá quyết liệt, song nhờ tổ chức phù hợp, khéo léo, kiên quyết, dũng cảm của cán bộ, chiến sĩ, ta đã vận chuyển hàng chục nghìn tấn vũ khí vào chiến trường miền Nam bằng tuyến đường Hồ Chí Minh trên biển.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Quân chủng Hải quân đã tổ chức, sử dụng nhiều loại tàu vận chuyển theo phương thức phù hợp bằng đường biển từ miền Bắc chi viện miền Nam. Đây là thành công lớn đánh dấu bước phát triển mới về tổ chức, sử dụng các loại tàu vận chuyển chi viện chiến trường. Về tổ chức, từ Tiểu đoàn 603, ta thành lập Đoàn 759, sau đó nâng quy mô tổ chức đổi tên thành Đoàn 125 (tương đương trung đoàn) được tăng cường nhiều thuyền trưởng, thủy thủ, nhân viên kỹ thuật đào tạo cơ bản, hầu hết là đảng viên, đoàn viên, có sức khỏe, khả năng chịu đựng sóng gió biển tốt và bản lĩnh cách mạng kiên cường, xử lý khôn khéo, táo bạo các tình huống để giành thắng lợi trong từng chuyến đi.

Về sử dụng phương tiện, từ thuyền gỗ, chạy bằng buồm của Tiểu đoàn 603, ta tiến lên trang bị loại tàu gỗ gắn máy, sau đó là tàu sắt, nâng cao sức chở và tăng thêm về số lượng, cải dạng thành những tàu đánh cá miền Nam, hoặc tàu khai thác hải sản, thậm chí cả tàu buôn của nước ngoài. Những chuyến tàu không số của Hải quân tham gia vận chuyển vũ khí theo đường Hồ Chí Minh trên biển đã vượt qua các bãi đá ngầm, sóng gió hiểm nguy và sự ngăn chặn của kẻ thù, đưa hàng đến các bến an toàn, góp phần cùng tuyến vận chuyển chiến lược Hồ Chí Minh trên bộ chi viện cho quân và dân ta chiến đấu, giành thắng lợi từng bước, tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Những kinh nghiệm về tổ chức, sử dụng các loại tàu vận chuyển trên biển trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước là tài sản vô giá cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung hoàn thiện, phù hợp với điều kiện mới của đất nước, góp phần cùng toàn Đảng, toàn dân, toàn quân bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ vùng biển, hải đảo, thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế của Tổ quốc.

Đại tá, TS Dương Đình Lập