Ngày 21-9-1976, Bộ Tổng Tham mưu ra Quyết định số 213/QĐ-TM, quy định tổ chức cơ quan Bộ tư lệnh Hóa học, các đơn vị trực thuộc, trong đó Phòng Kỹ thuật hóa học được phát triển thành Viện Hóa học quân sự. Tháng 3-2009, Viện HH-MTQS được thành lập trên cơ sở sáp nhập Phân viện Phòng, chống vũ khí hủy diệt hàng loạt với Trung tâm Công nghệ xử lý môi trường, trực thuộc Binh chủng Hóa học.

Thực tiễn nhiều năm qua khẳng định, Viện HH-MTQS luôn là lực lượng nòng cốt của Binh chủng Hóa học trong nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao khoa học, công nghệ lĩnh vực hóa học, môi trường; nghiên cứu, đánh giá và xử lý ô nhiễm hóa chất, chất độc hóa học; tham gia khắc phục hậu quả chiến tranh, ứng phó và xử lý các sự cố hóa chất, sự cố môi trường; đồng thời thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu khoa học, đào tạo, huấn luyện và sẵn sàng nhận nhiệm vụ đột xuất.

Đoàn công tác Binh chủng Hóa học kiểm tra việc xử lý chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh tại tỉnh Gia Lai do Viện Hóa học-Môi trường quân sự thực hiện. Ảnh: TRẦN SAN 

Một trong những kết quả nổi bật là Viện đã chủ trì, phối hợp triển khai hàng trăm đề tài, dự án khoa học, công nghệ, nhiệm vụ nghiên cứu, điều tra, đánh giá và xử lý ô nhiễm hóa chất, chất độc hóa học; từng bước làm chủ nhiều công nghệ xử lý, quan trắc, phân tích, phục hồi môi trường. Trong đó, nhiều đề tài cấp Bộ Quốc phòng và cấp nhà nước được nghiệm thu xuất sắc, có 12 sản phẩm được sản xuất loạt “0”, đưa vào sử dụng trong toàn quân. Viện cũng triển khai thành công hơn 40 nhiệm vụ xử lý sự cố hóa chất, môi trường, trong đó có các sự cố phức tạp liên quan đến hóa chất độc hại, chất thải nguy hiểm, ô nhiễm đất, nước, không khí tại các khu vực quân sự và dân sự.

Đặc biệt, Viện đã tích cực tham gia các chương trình khắc phục hậu quả chất độc hóa học do chiến tranh để lại, trong đó có những nhiệm vụ quy mô lớn, phức tạp, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự phối hợp của nhiều lực lượng. Cùng với đó, đơn vị còn xây dựng và vận hành hệ thống quan trắc môi trường quân sự hiện đại, với hơn 30 trạm quan trắc cố định và cơ động, góp phần nâng cao năng lực cảnh báo, dự báo và kiểm soát ô nhiễm. Trong xử lý ô nhiễm dioxin, Viện HH-MTQS đã tham gia triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng tại các khu vực bị ô nhiễm như các sân bay A So, Biên Hòa, Đà Nẵng... góp phần xây dựng, hoàn thiện năng lực và từng bước làm chủ công nghệ xử lý ở Việt Nam.

Một kết quả có ý nghĩa lâu dài là Viện HH-MTQS luôn chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ, từng bước hình thành năng lực chuyên sâu trong các lĩnh vực hóa học, môi trường, xử lý chất độc hóa học và phục hồi môi trường. Đây là nguồn lực quan trọng để Viện và Trung tâm Hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường (NACCET) đảm đương những nhiệm vụ ngày càng khó, phức tạp và có tính liên ngành trong thời gian tới.

Viện Hóa học-Môi trường quân sự xử lý chất độc CS tồn lưu sau chiến tranh tại tỉnh Gia Lai. Ảnh: TRẦN SAN 

NACCET là bước phát triển mới, thể hiện vai trò của Binh chủng Hóa học trong tham mưu, tổ chức và triển khai các hoạt động khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường toàn diện. NACCET đã và đang tham gia triển khai nhiều nhiệm vụ thiết thực: Khắc phục hậu quả chất độc hóa học sau chiến tranh; hỗ trợ người khuyết tật, nạn nhân chất độc da cam; hỗ trợ phục hồi chức năng, sinh kế và cải thiện điều kiện sống cho các đối tượng bị ảnh hưởng; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế, huy động nguồn lực, chia sẻ kinh nghiệm trong lĩnh vực khắc phục hậu quả chiến tranh và môi trường. Đặc biệt, NACCET đang phối hợp với các bộ, ngành, địa phương hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học trên cả nước, góp phần lan tỏa trách nhiệm của toàn xã hội đối với công tác khắc phục hậu quả chất độc hóa học.

Với những thành tích xuất sắc trong thực hiện nhiệm vụ, Viện HH-MTQS hai lần được tặng thưởng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân; Huân chương Chiến công hạng Nhất, Nhì; Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Nhất, Nhì và nhiều phần thưởng cao quý khác. Đây là niềm tự hào, đồng thời là trách nhiệm để mỗi cán bộ, nhân viên, chiến sĩ hôm nay tiếp tục nỗ lực, đổi mới, sáng tạo, xứng đáng với truyền thống 50 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành của Viện HH-MTQS.

Trước những yêu cầu mới, nhiệm vụ đặt ra với Viện HH-MTQS ngày càng nặng nề. Đảng ủy, chỉ huy đơn vị luôn xác định phải duy trì nghiêm chế độ sẵn sàng chiến đấu, chủ động trong mọi tình huống, không để bị động, bất ngờ trước các sự cố hóa chất, môi trường, nhất là các nhiệm vụ phòng ngừa, ứng phó sự cố hóa chất, xử lý ô nhiễm môi trường, khắc phục hậu quả chất độc hóa học, ứng phó với các tình huống phóng xạ, hạt nhân và các vấn đề môi trường mới phát sinh. Viện đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nâng cao năng lực nghiên cứu, dự báo, đánh giá và xử lý các nguy cơ, sự cố hóa chất, môi trường; chủ động nghiên cứu, tiếp nhận và làm chủ các công nghệ tiên tiến. Đồng thời, Viện tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, phẩm chất đạo đức tốt, tinh thần trách nhiệm cao, giỏi chuyên môn, làm chủ khoa học, công nghệ và luôn sẵn sàng xử lý những vấn đề mới, khó, phức tạp.