Mùa thu năm 1964, nhằm cứu vãn sự thất bại của chiến lược “Chiến tranh đặc biệt” trên chiến trường miền Nam và phá hoại công cuộc xây dựng CNXH, ngăn chặn sự chi viện của miền Bắc đối với miền Nam, đế quốc Mỹ đã dựng lên cái gọi là “sự kiện Vịnh Bắc Bộ” để thực hiện âm mưu đưa không quân và hải quân ra đánh phá miền Bắc nước ta. Ngày 5-8-1964, lần đầu tiên đế quốc Mỹ dùng máy bay phản lực tập kích vào miền Bắc Việt Nam. Mặc dù đây là lần đầu tiên đọ sức với không quân và hải quân Mỹ nhưng bộ đội Phòng không - Không quân và Hải quân ta đã cùng với quân và dân miền Bắc giáng trả một đòn chí mạng vào cái gọi là “Uy thế không lực Hoa Kỳ”, đánh thắng giòn giã, bắn rơi 8 máy bay Mỹ, bắt sống giặc lái; ghi vào lịch sử truyền thống của dân tộc và quân đội một trang vàng chói lọi. Bằng chiến thắng có ý nghĩa to lớn về chính trị và quân sự này, chúng ta đã khẳng định khả năng chiến đấu và chiến thắng của quân và dân miền Bắc trước bước leo thang phiêu lưu mới của đế quốc Mỹ.

Đã 45 năm trôi qua, nhưng ý nghĩa lịch sử của sự kiện mồng 5-8 vẫn còn nguyên giá trị. Trên cơ sở nghiên cứu các tư liệu, tài liệu lịch sử và qua ý kiến của nhiều tướng lĩnh, sĩ quan cao cấp là bộ đội Phòng không-Không quân, bộ đội Hải quân đã từng tham gia chỉ huy và trực tiếp chiến đấu với địch cho thấy nguyên nhân trước hết làm nên chiến thắng là ta đã phân tích đúng âm mưu và ý đồ chiến tranh mới của Mỹ. Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa III) tháng 12 năm 1963 đã nhận định: “Cuộc chiến tranh sẽ kéo dài” và vạch ra phương hướng cho quân đội ta xây dựng, nâng cao sức mạnh chiến đấu bảo vệ miền Bắc, tăng cường lực lượng chủ lực và đẩy mạnh tác chiến tập trung ở miền Nam, cùng toàn dân đánh bại cuộc “Chiến tranh đặc biệt” của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai.

Tiếp đó ngày 27-3-1964, Chủ tịch Hồ Chí Minh triệu tập hội nghị chính trị đặc biệt. Hội nghị này được ví như một Hội nghị Diên Hồng của dân tộc trong thời đại mới. Hơn 300 đại biểu gồm những nhà cách mạng lão thành, những người tiêu biểu cho các ngành, các giới, đại biểu anh hùng, chiến sĩ thi đua, trí thức tiến bộ và nhân sĩ yêu nước đại diện cho hơn 30 triệu đồng bào các dân tộc trong cả nước đã biểu thị sự đoàn kết nhất trí xung quanh Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Hồ Chủ tịch, quyết tâm chiến đấu bảo vệ miền Bắc, đẩy mạnh cuộc chiến tranh cách mạng giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc. Trong hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ âm mưu và hành động chiến tranh xâm lược của Đế quốc Mỹ, đã cho thấy rõ thất bại của cuộc “Chiến tranh đặc biệt” là không thể tránh khỏi. Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố: “Nếu đế quốc Mỹ liều lĩnh đụng đến miền Bắc thì nhất định chúng sẽ thất bại thảm hại. Vì nhân dân cả nước ta sẽ kiên quyết đánh lại chúng; vì các nước XHCN và nhân dân tiến bộ toàn thế giới sẽ hết sức ủng hộ ta; vì nhân dân Mỹ và các nước đồng minh của Mỹ sẽ phản đối chúng”.

Trước những mưu đồ, những lời đe dọa và hành động chuẩn bị mở rộng chiến tranh của đế quốc Mỹ, tháng 6 năm 1964, Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng ta đã ra chỉ thị: Tăng cường sẵn sàng chiến đấu, đập tan âm mưu khiêu khích, đánh phá miền Bắc của Không quân Mỹ, trong đó nhận định: Do thất bại liên tiếp ở miền Nam và ở Lào, đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai đang lúng túng và nhất định chúng sẽ điên cuồng đối phó lại. Chúng đang chuẩn bị và trước sau sẽ tập kích bằng đường biển và đường không vào miền Bắc nước ta. Vì vậy, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân cần nêu cao cảnh giác sẵn sàng chiến đấu, kịp thời đập tan âm mưu của địch, giáng cho chúng những đòn thích đáng nếu chúng dám liều lĩnh khiêu khích và phá hoại miền Bắc.

Bộ Chính trị chỉ thị cho các cấp ủy Đảng và chính quyền tăng cường công tác phòng không nhân dân, coi đó là một nhiệm vụ cấp bách trước mắt. Việc chuẩn bị phải chu đáo, toàn diện và tích cực. Trước mắt cần chấn chỉnh và tăng cường hệ thống phòng không bảo vệ những khu vực quan trọng, lấy bộ đội Phòng không - Không quân, bộ đội Hải quân làm nòng cốt, kết hợp với việc phát động phong trào rộng rãi bắn máy bay địch bằng mọi loại súng của bộ binh và dân quân tự vệ. Ngày 1-6-1964, Thượng tướng Văn Tiến Dũng - Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam đã ra lệnh báo động SSCĐ trong toàn thể các LLVT miền Bắc.

Cả hai quân chủng Phòng không-Không quân và Hải quân đều tổ chức đợt sinh hoạt chính trị quán triệt chỉ thị SSCĐ của Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương và giáo dục làm cho cán bộ, chiến sĩ hiểu rõ âm mưu và hành động của địch, từ đó xây dựng quyết tâm bắn rơi, bắn cháy máy bay và tàu chiến Mỹ. Kế hoạch tác chiến của các lực lượng PK-KQ và Hải quân tiếp tục hoàn chỉnh. Bộ tư lệnh các quân chủng đã chỉ thị cho các trung đoàn pháo cao xạ và ra-đa và các hải đoàn, hải đội gấp rút hoàn thiện phương án tác chiến. Trên cơ sở phương án tác chiến cơ bản của trên, phương án tác chiến cụ thể của từng đơn vị cũng được xây dựng, trong đó có dự kiến các tình huống địch đánh phá, đồng thời đề xuất các biện pháp đối phó, các mặt tổ chức chỉ huy, bảo đảm. Trên cơ sở phân tích âm mưu thủ đoạn của địch, Quân chủng PK-KQ và Hải quân quyết định điều chỉnh thế bố trí lực lượng trên các địa bàn, các khu vực mục tiêu, tập trung phương tiện, binh lực, hỏa lực bảo vệ các mục tiêu chủ yếu. Không chỉ lực lượng chủ yếu, mà cả lực lượng dự bị cũng được tổ chức và chuẩn bị chu đáo. Các mạng ra-đa của Quân chủng PK-KQ và Quân chủng Hải quân đã phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với nhau để quản lý vùng trời, vùng biển, bảo đảm phát hiện địch từ xa, thông báo và xử lý kịp thời. Hệ thống thông tin liên lạc từ sở chỉ huy các quân chủng đến từng đơn vị được củng cố, bảo đảm thông suốt, bí mật, nhanh chóng trong mọi tình huống.

Được cấp ủy Đảng, chính quyền và nhân dân các địa phương tận tình giúp đỡ nhân lực, vật lực, các đơn vị phòng không khẩn trương củng cố trận địa, công sự, xây dựng thêm trận địa dự bị, xây dựng trận địa giả để nghi binh, lừa địch… Đến giữa năm 1964, mọi công tác chuẩn bị chiến đấu của Quân chủng Phòng không-Không quân và Hải quân đã cơ bản hoàn thành. Chuẩn bị chu đáo cũng là một nét nghệ thuật giúp cho quân và dân miền Bắc giữ thế chủ động và giành thắng lợi trong cuộc đối đầu với không quân và hải quân Mỹ.

Chiến thắng trận đầu ngày 5-8-1964 trong cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của đế quốc Mỹ đối với miền Bắc của quân và dân ta, mà nòng cốt là bộ đội Phòng không-Không quân và Hải quân mãi mãi là khúc tráng ca bất tử. Chiến thắng trong trận đụng đầu lịch sử với không quân, hải quân của một cường quốc quân sự với bản chất cực kỳ hiếu chiến và bạo tàn là chiến thắng của sức mạnh chính trị tinh thần của toàn dân tộc, là chiến thắng của chính nghĩa và ý chí quyết tâm dám đánh, biết đánh và quyết thắng kẻ thù xâm lược. Chiến thắng ngày 5-8-1964 mãi mãi là biểu tượng của ý chí kiên cường, bất khuất, của trí tuệ và nghệ thuật quân sự Việt Nam được bắt nguồn từ tầm nhìn xa trông rộng, sự chỉ đạo chiến lược tài tình sáng suốt của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

PHÙNG KIM LÂN