QĐND - Thu-đông 1948-1949, để giảm bớt áp lực của ta trong Chiến dịch Bắc Tây Nguyên, quân Pháp chủ trương mở cuộc càn quét đánh vào hậu phương của ta ở Bắc Hoài Nhơn (Bình Định), trọng điểm là vùng Tam Quan-Chợ Cát, nơi có nhà ga xe lửa, hệ thống kho tàng, xưởng sản xuất và một số cơ quan của Liên khu 5, lại nằm gần bờ biển, thuận tiện cho việc đổ bộ và rút lui.

Sáng 20-7-1949, quân Pháp chia làm 3 cánh, dùng tàu chiến bất ngờ đổ bộ vào vùng biển Bắc Hoài Nhơn. Nhờ chuẩn bị trước và cảnh giác cao, ngay từ lúc địch đổ quân, các đài quan sát của ta đã theo dõi báo động chiến đấu. Tại Chợ Cát, bộ đội huyện và dân quân xã Hoài Hảo chặn đánh địch, nhưng do lực lượng ta mỏng, trang bị vũ khí thô sơ, nên phải rút dần vào vị trí an toàn; phần lớn công sự ta đào từ trước đều bị chúng chiếm hết. Lúc này, Tiểu đoàn 50 vừa hành quân từ Bắc Tây Nguyên về đóng quân tại xã Hoài Xuân. Đại đội 51, đơn vị chủ công của tiểu đoàn, được lệnh gấp rút hành quân ra Hoài Hảo tiếp ứng. Bộ đội chủ lực ta đụng độ với quân địch tại Chợ Cát. So sánh lực lượng, địch hơn hẳn ta, nhưng với tinh thần quyết chiến, quyết thắng, bộ đội ta lợi dụng địa hình, địa vật, vừa nổ súng vừa tiếp cận địch, chiến đấu ngoan cường. Không chịu nổi những đợt xung phong của các chiến sĩ quyết tử, địch phải tháo chạy, rút về co cụm ở ga Tam Quan.

Đêm 20-7-1949, ta sử dụng pháo 75mm và cối 81mm tập kích sở chỉ huy và cụm quân địch tại ga Tam Quan, gây cho chúng tổn thất nặng nề. Bị quân ta bám đánh liên tục, sáng 21-7-1949, địch dùng pháo hạm bắn phá dữ dội vào các khu vực xung quanh ga Tam Quan và hai bên đường đi Thiện Chánh để yểm trợ cho cuộc rút lui vội vã của chúng. Tuy vậy, du kích ta vẫn bám đánh địch liên tục trên đường chúng rút lui, tiêu diệt thêm nhiều tên. Trận Chợ Cát-Tam Quan kết thúc thắng lợi, ta tiêu diệt gần 200 tên địch, bẻ gãy cuộc hành quân của địch càn quét đánh phá vùng tự do ven biển của ta.

Trận đánh Chợ Cát-Tam Quan đánh dấu sự trưởng thành của quân và dân Bình Định trong chiến đấu bảo vệ vùng tự do. Cả bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích đã hợp đồng tác chiến tốt, bám đánh địch liên tục, kết hợp chông mìn, cạm bẫy với hỏa lực và vận dụng cách đánh sáng tạo, linh hoạt, tiêu diệt nhiều sinh lực địch, làm thất bại âm mưu càn quét của thực dân Pháp, góp phần giữ vững vùng tự do Liên khu 5.

Dương Hà (Theo Lịch sử Đảng bộ Bình Định)