Khó xóa "điểm nóng" nếu thiếu minh bạch?

QĐND - Sông Mã là huyện vùng cao biên giới của tỉnh Sơn La, có dòng sông Mã chảy qua 13 xã với chiều dài khoảng 90km, bồi tụ lượng cát rất lớn. Từ năm 2009 đến nay, tình trạng khai thác cát trái phép tại đây đã trở thành "điểm nóng". UBND huyện Sông Mã và UBND tỉnh Sơn La đã có biện pháp chấn chỉnh song việc cấp phép khai thác cát có dấu hiệu thiếu công khai, minh bạch, khiến dư luận lo ngại sẽ phát sinh nhiều phức tạp...

Đình chỉ khai thác để chấn chỉnh, cấp phép

Theo UBND huyện Sông Mã, hiện nay, có hơn 80 phương tiện khai thác cát trên tuyến sông. Dù chính quyền đã nhiều lần ra quân xử lý các trường hợp khai thác trái phép nhưng vẫn chưa thể xử lý dứt điểm. Tháng 5-2014, Sở Tài nguyên và Môi trường đã xử phạt vi phạm hành chính 29 trường hợp khai thác cát trái phép, song đến tháng 8-2014, có 61 hộ dân vẫn tiếp tục vi phạm khiến chính quyền phải dùng biện pháp mạnh, dùng xích sắt khóa 82 máy nổ hút cát, không cho hoạt động. Tuy nhiên, tình trạng lén lút khai thác cát trái phép vẫn tái diễn. Hầu hết các chủ tàu, thuyền chưa đăng ký kinh doanh nên ​không nộp thuế. Việc khai thác còn gây sạt lở bờ sông, băm nát nhiều tuyến đường giao thông quan trọng. Con đường duy nhất từ huyện Sông Mã đi thành phố Sơn La nhiều đoạn cũng đầy ổ voi, ổ gà vì xe chở cát quá tải.

Nhiều tàu thuyền tập kết khai thác cát trái phép trên thượng nguồn sông Mã.

Để khắc phục tình trạng trên, UBND huyện Sông Mã đã kiến nghị UBND tỉnh Sơn La sớm hoàn thiện hồ sơ, phê duyệt Quy hoạch bổ sung các điểm khai thác cát đến năm 2020. Đồng thời, cấp giấy phép khai thác cát trên địa bàn huyện cho tổ chức đủ điều kiện theo quy định. Ngày 31-12-2014, Chủ tịch UBND huyện Sông Mã đã ra văn bản số 1337/UBND yêu cầu dừng hoạt động khai thác cát trên dòng sông Mã. Ông Bùi Đức Hải, Phó chủ tịch UBND tỉnh Sơn La, cho biết thêm: “Việc khai thác cát trên dòng sông Mã chủ yếu do người dân địa phương tự ý tiến hành là trái pháp luật. Việc cấp phép khai thác cũng phải theo đúng quy định của pháp luật, là phải bảo đảm đầy đủ tất cả thủ tục và có công nghệ khai thác mới cấp phép khai thác được, vì bản chất của cát sông Mã là cát trôi, không có mỏ cố định. Tỉnh Sơn La hiện nay đã làm xong các bước tổ chức, “gom” các hộ dân vào thành hợp tác xã, một số doanh nghiệp hiện nay cũng đã đăng ký, UBND tỉnh sẽ lựa chọn các đơn vị, doanh nghiệp có năng lực khai thác”.

“Thiên vị” bất thường

Tuy nhiên, một điều đáng lưu ý là mới đây, trong khi hàng chục hộ dân và 6 doanh nghiệp ở địa phương đã tạm dừng khai thác, mong chờ UBND tỉnh cấp phép để hoạt động đúng pháp luật, thì bất ngờ UBND tỉnh lại cấp phép cho một doanh nghiệp ở Hà Nội được khai thác tại tuyến sông dài với 11 điểm khai thác. Ông Nguyễn Chí Long, Giám đốc Công ty TNHH MTV Đầu tư xây dựng Thành Long (Công ty Thành Long) ở Sơn La cùng nhiều hộ dân khác đã có đơn gửi các cơ quan chức năng kiến nghị xem lại quyết định. Ông Long cho biết: “Từ 2-9-2014, chúng tôi đã có đơn xin được cấp phép khai thác cát theo quy hoạch gửi UBND tỉnh Sơn La. Sau khi kiểm tra, rà soát, tại Công văn số 329/STNMT-KS, ông Triệu Ngọc Hoan-Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La đã khẳng định, Công ty Thành Long đủ điều kiện thiết bị, nhân lực và kinh nghiệm để khai thác cát sỏi. Tại báo cáo số 419/STNMT của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La ngày 1-9-2015 gửi UBND tỉnh Sơn La cũng đã nêu rõ: Qua nghiên cứu hồ sơ năng lực của 6 tổ chức thì Công ty Thành Long là đơn vị có đủ năng lực. Báo cáo này được lập sau khi có sự thống nhất của Sở Công Thương, Sở Xây dựng và UBND huyện Sông Mã”.

Ngày 27-10-2015, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La có công văn khẩn gửi Sở Công Thương, Sở Xây dựng, Bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Sơn La và UBND huyện Sông Mã xin ý kiến dự thảo tờ trình và công văn chấp thuận của UBND tỉnh Sơn La cho đơn vị có đủ năng lực để cấp phép thăm dò khai thác cát trên sông Mã.

Tại công văn phúc đáp ngày 28-10, Đại tá Trần Quốc Thái-Chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy BĐBP tỉnh Sơn La nêu rõ: Bộ đội Biên phòng tỉnh đề nghị nên để các doanh nghiệp của Sơn La khai thác với các lý do: Tạo điều kiện thuận lợi, tạo việc làm cho các doanh nghiệp của tỉnh; người trong doanh nghiệp là người địa phương dễ cho công tác quản lý. Đối với các điểm khai thác nằm trên địa bàn khu vực biên giới, nếu để người của doanh nghiệp ngoài tỉnh đến khai thác sẽ không nắm chắc được nhân thân, khó quản lý, khi có vấn đề phát sinh thì việc giải quyết phức tạp.

Thế nhưng, ngay trong ngày 28-10, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La đã chính thức có tờ trình do ông Triệu Ngọc Hoan-Giám đốc sở ký, gửi UBND tỉnh Sơn La đề nghị UBND tỉnh giao cho Công ty CP Đầu tư tài chính, thương mại, dịch vụ Fico ở Hà Nội làm chủ đầu tư dự án thăm dò, khai thác 11 điểm cát trên sông Mã. Ngay ngày hôm sau (29-10), UBND tỉnh Sơn La có Công văn số 3245/UBND-KTN chấp thuận đề nghị này.

Kiến nghị đấu thầu công khai

Sự việc trên khiến dư luận không đồng tình, cho rằng, UBND tỉnh Sơn La còn thiếu công khai, minh bạch trong cấp phép khai thác cát. Ngày 28-10, Công ty Thành Long đã gửi Công văn số 03/TTr-TL đề nghị UBND tỉnh Sơn La tổ chức đấu giá công khai, minh bạch quyền khai thác cát trên sông Mã để  bảo đảm công bằng giữa các doanh nghiệp, tránh trường hợp thất thoát tài nguyên quốc gia.

Về vấn đề này, ông Triệu Ngọc Hoan, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La, cho rằng: Sông Mã có những vị trí nằm trong khu vực biên giới, đoạn bắt đầu chảy vào nước Lào, do vậy cần hạn chế đơn vị khai thác. Hạn chế độ sâu khai thác vượt quá độ sâu tự nhiên của lòng sông vì sẽ gây sạt lở bờ sông, gây ảnh hưởng đến đất đai, trồng trọt, hạ tầng kỹ thuật khu vực dọc sông… Từ những hiện trạng trên, căn cứ theo Điều 12, Nghị định số 15/2012/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Khoáng sản, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sơn La đã đề nghị UBND tỉnh Sơn La báo cáo xin chủ trương cấp giấy phép khai thác cát, sỏi trên dòng sông Mã cho tổ chức, cá nhân theo hình thức không đấu giá quyền khai thác là đúng pháp luật quy định.   

Tuy nhiên, theo luật sư Vi Văn Diện-Giám đốc Công ty Luật Thiên Minh (Hà Nội): “Việc UBND tỉnh Sơn La cấp phép "nhanh bất thường" cho một doanh nghiệp khai thác cát cần phải được xem xét lại một cách thấu đáo. Nguồn khoáng sản cát là tài nguyên quốc gia. Vì vậy, yêu cầu phải đấu giá công khai quyền khai thác cát, tránh thất thoát nguồn tài nguyên này là hết sức chính đáng và đúng quy định của pháp luật. Bộ Tài nguyên và Môi trường có trách nhiệm yêu cầu UBND tỉnh Sơn La báo cáo, đồng thời vào cuộc độc lập để thanh kiểm tra lại toàn bộ quy trình cấp phép này”.

Bài và ảnh: THẾ ANH - MINH CHIẾN