Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công

Các khách mời tham dự Tọa đàm.

Phân tích những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng nhiều dự án đầu tư công chậm tiến độ, phải điều chỉnh tăng tổng mức đầu tư, ông Lại Xuân Nghị, Phó kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV cho rằng: "Đối với hoạt động của Kiểm toán nhà nước, trong những năm qua, Kiểm toán nhà nước đã đóng góp rất nhiều cho công tác quản trị công của đất nước. Qua kiểm toán, Kiểm toán nhà nước đã phát hiện, đánh giá nhiều nội dung còn tồn tại.

Tuy nhiên, theo tôi, trước hết cũng cần nhìn nhận một cách khách quan rằng trong giai đoạn vừa qua, đất nước đã đạt được nhiều thành tựu trong quá trình phát triển, tương ứng với tiềm lực của đất nước trong từng thời điểm, nền kinh tế đã đạt được những kết quả rất tốt. Chính vì vậy, đất nước mới có được cơ đồ như ngày hôm nay.

Tuy nhiên, đối với các dự án thì vẫn còn những tồn tại không thể tránh khỏi. Theo tôi, một trong những nguyên nhân đầu tiên là trong quá trình phát triển đất nước đó là chúng ta vừa xây dựng vừa hoàn thiện thể chế. Điều này dẫn đến việc chúng ta chưa thể ngay trong một thời điểm hoàn thiện đầy đủ một hệ thống đồng bộ như các nước tiên tiến trên thế giới, vốn có lịch sử phát triển lâu đời. 

Trong khi đó, sau quá trình xây dựng và phát triển đất nước, chỉ trong một thời gian rất ngắn, chúng ta đã thực hiện được một khối lượng công việc rất lớn. Chính vì vậy, những bất cập về cơ chế, chính sách; sự thiếu hệ thống, thiếu đồng bộ, thiếu các tiêu chuẩn kỹ thuật là điều khó tránh khỏi. Điều đó sẽ dẫn đến một số hệ quả có liên quan. Tôi cho rằng đây là một nguyên nhân khách quan.

Về nguyên nhân chủ quan, đối với một số dự án chậm tiến độ, chúng ta cũng phải nhìn nhận trong bối cảnh lịch sử phát triển và thực tế việc sở hữu đất đai. Trước đây, chúng ta phát triển từ làng xã đi lên; việc sở hữu đất đai cũng như quá trình đô thị hóa là chuyển từ mô hình làng xã sang đô thị hiện đại.

Chính vì vậy, công tác thông tin, dữ liệu về đất đai của chúng ta còn rất hạn chế. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến khó khăn trong giải phóng mặt bằng. Nói đến giải phóng mặt bằng thì phải nhìn vào thông tin, dữ liệu phục vụ giải phóng mặt bằng. Hiện nay, chúng ta đã và đang thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa cũng như số hóa các tài liệu. Nếu việc này được làm sớm hơn thì công tác giải phóng mặt bằng cũng sẽ tốt hơn.

Ông Lại Xuân Nghị, Phó kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV phát biểu.

Thứ hai, về công tác chuẩn bị đầu tư, theo tôi, hiện nay, đối với các dự án lớn, dự án trọng điểm, đã có rất nhiều chuyên gia, nhà khoa học, các ban quản lý dự án chuyên nghiệp thực hiện khá tốt công việc này. Tuy nhiên, đối với một số dự án nhỏ, kinh nghiệm, tính chuyên nghiệp cũng như trình độ ở một số cấp vẫn chưa đồng đều; trong quá trình phát triển đất nước, chúng ta chưa thể ngay lập tức có được đội ngũ giỏi đồng đều tại tất cả các cơ sở.

Do đó, công tác chuẩn bị đầu tư cũng có thể dẫn đến những tồn tại, khiến dự án bị chậm hoặc việc thẩm định, đánh giá chưa chính xác. Từ việc thẩm định, đánh giá chưa chính xác, cộng với việc chưa chuẩn bị đầy đủ nguồn lực trong khi nguồn lực còn hạn chế, tôi cho rằng đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến dự án chậm tiến độ. 

Ngoài ra, qua thông tin báo chí, truyền thông, chúng ta cũng thấy rằng còn nhiều bất cập xuất phát từ chính công tác của một bộ phận cán bộ, khi họ chưa thực hiện đầy đủ, chuẩn xác trách nhiệm của mình. Bên cạnh đó, tôi nghĩ còn rất nhiều nguyên nhân khác trong từng bối cảnh lịch sử, từng giai đoạn. Ví dụ, ở giai đoạn này, công tác vật liệu xây dựng cũng là một vấn đề cần quan tâm vì nó có tác động đến tiến độ và hiệu quả dự án.

Đó là một số nội dung cơ bản mà chúng tôi nhận thấy qua kiểm toán. Đối với Kiểm toán nhà nước, trong giai đoạn vừa qua, Kiểm toán nhà nước cũng đã phát hiện và kiến nghị sửa đổi rất nhiều cơ chế, chính sách để góp phần hoàn thiện thể chế, hệ thống quy định pháp luật, cũng như hoàn thiện các quy định, chủ trương của Đảng và việc tổ chức thực hiện của các cấp chính quyền từ Trung ương đến địa phương".

Để hoạt động kiểm toán thực sự trở thành công cụ nâng cao hiệu quả đầu tư công trong giai đoạn hiện nay, TS Nguyễn Đức Kiên gợi mở: "Tôi cho rằng cần đổi mới tư duy, đổi mới nhận thức trong cách tiếp cận vấn đề kiểm toán dự án đầu tư.

Đối với đầu tư công, nếu như ở giai đoạn trước, đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư thì sang giai đoạn này, chúng tôi cần tiếp tục phát triển thêm một bước, đó là chuyển từ “dẫn dắt” sang “thu hút”, tức là “đầu tư công thu hút đầu tư tư”.

TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội), nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ phát biểu.

Chúng tôi cũng tham mưu với Thủ tướng cần nhìn lại giai đoạn từ năm 1988, khi Việt Nam ban hành Luật Đầu tư nước ngoài đầu tiên và tạo mọi điều kiện để thu hút các nguồn lực FDI vào Việt Nam. Chính nhờ đó, đất nước đã có một thời kỳ tăng trưởng rất nhanh, được xem là giai đoạn tăng trưởng thần kỳ.

Trong bối cảnh hiện nay, trên cơ sở những định hướng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nêu tại phiên khai mạc Quốc hội khóa XVI và tại buổi làm việc với Ban Chiến lược, chính sách Trung ương ngày 20-5, có thể thấy rõ, chúng ta đang đổi mới nhận thức, xác định rõ hơn vai trò của các thành phần kinh tế khác trong phát triển kinh tế.

Từ đó, đầu tư công sẽ mở ra những hướng đi để thu hút mạnh mẽ hơn nguồn vốn FDI và vốn từ khu vực kinh tế tư nhân, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân của Bộ Chính trị.

Trong bối cảnh đó, tiêu chí kiểm toán đối với đầu tư công không còn chỉ dừng ở tổng mức đầu tư của dự án là bao nhiêu, mà quan trọng hơn là với một dự án, một đồng vốn nhà nước bỏ ra có thể thu hút được 3 đồng, 5 đồng hay 8 đồng vốn từ các thành phần kinh tế khác. Đây cũng là một tiêu chí cần được đặt ra trong giai đoạn 2026-2030".

Mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của Việt Nam trong giai đoạn mới đòi hỏi từng đồng vốn đầu tư công phải được sử dụng hiệu quả và tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, hai chuyên gia đã đưa ra những điều kiện và giải pháp then chốt để nâng cao hiệu quả đầu tư công, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong thời gian tới:

Ông Lại Xuân Nghị cho rằng: "Chúng ta cần nhìn nhận vấn đề một cách tổng thể và rõ ràng hơn trong bối cảnh phát triển của đất nước, đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi Việt Nam đang đặt mục tiêu tăng trưởng ở mức rất cao. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, từ các cơ quan nhà nước ở tất cả các cấp đến người dân và cộng đồng doanh nghiệp.

Chỉ khi cả đất nước cùng hành động, cùng vận hành theo một mục tiêu chung thì mới có thể đạt được kết quả. Nếu chỉ một bộ máy vận hành, trong khi các chủ thể khác không đồng hành hoặc thiếu sự đồng bộ, thì rất khó tạo ra động lực đủ mạnh để thúc đẩy tăng trưởng.

Quan trọng hơn, chúng ta phải hướng tới tăng trưởng thực chất và bền vững, chứ không chỉ là sự gia tăng về các chỉ tiêu hay số liệu. Tôi cho rằng điều mà các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước quan tâm không đơn thuần là đạt mức tăng trưởng hai con số, mà là chất lượng của tăng trưởng. Thực chất của tăng trưởng chính là đời sống của người dân được cải thiện, thu nhập bình quân của đất nước và của mỗi người dân ngày càng được nâng cao. Đây cũng là mục tiêu mà các nghị quyết của Đảng đang hướng tới.

Theo tôi, để hiện thực hóa mục tiêu đó, thời gian qua chúng ta đã có nhiều chủ trương rất đúng và đang được triển khai hiệu quả. Có thể thấy rõ qua các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển các vùng kinh tế. Trong giai đoạn 2021–2022, Bộ Chính trị đã ban hành các nghị quyết phát triển đối với từng vùng, qua đó định hướng phát triển đồng bộ trên tất cả các lĩnh vực, phù hợp với điều kiện và lợi thế của từng vùng.

Sau này, các nghị quyết mới tiếp tục được ban hành nhằm tạo ra những động lực tăng trưởng mới, đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của phát triển kinh tế trong giai đoạn tới.

Về khoa học và công nghệ, theo tôi, không nên chỉ hiểu là đổi mới hệ thống công nghệ thông tin hay ứng dụng các giải pháp công nghệ trong công việc hằng ngày. Điều quan trọng hơn là khoa học, công nghệ phải góp phần nâng cao năng suất và hiệu suất tổng hợp của nền kinh tế. Chỉ khi đổi mới công nghệ, năng suất lao động mới được cải thiện; khi năng suất được nâng lên, chúng ta mới có điều kiện để thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước một cách bền vững. Tôi cho rằng, với định hướng đã rõ ràng, chúng ta cần triển khai tốt các nghị quyết của Đảng cũng như chủ trương, chính sách của Nhà nước.

Đối với Kiểm toán nhà nước, chúng tôi cũng luôn xác định phải đồng hành cùng sự phát triển của đất nước. Việc đánh giá tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả không phải đến bây giờ Kiểm toán nhà nước mới thực hiện, mà đã được triển khai từ nhiều năm trước. Nội dung này cũng đã từng bước được thể chế hóa trong các chuẩn mực, quy trình nghiệp vụ và Luật Kiểm toán nhà nước các năm 2015, 2019; đồng thời đang tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong quá trình sửa đổi pháp luật hiện nay.

Trên thực tế, các báo cáo kiểm toán đều đã có nội dung đánh giá về tính kinh tế, hiệu lực và hiệu quả. Tuy nhiên, để nâng tầm chất lượng đánh giá, chúng ta vẫn còn thiếu một hệ thống công cụ và bộ tiêu chí thống nhất. Việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả các dự án đầu tư không nhằm tạo thêm thủ tục hay gây khó khăn cho các cơ quan, đơn vị, mà nhằm hình thành một công cụ quản trị để toàn ngành, toàn bộ hệ thống và cả đất nước cùng hướng tới những chuẩn mực chung, qua đó nâng cao chất lượng quản lý và hiệu quả phát triển.

Đây cũng là cách để Kiểm toán nhà nước đồng hành với Chính phủ, các bộ, ngành và địa phương trong quá trình phát triển. Khi được áp dụng thống nhất, bộ tiêu chí này sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy sự đồng bộ trong quản lý và điều hành ở tất cả các cấp chính quyền.

Về lâu dài, các địa phương cũng cần xây dựng và áp dụng các tiêu chí, tiêu chuẩn phù hợp trên cơ sở khung thống nhất của quốc gia. Khi đó, chúng ta sẽ từng bước hình thành một hệ thống dữ liệu quản trị thống nhất trên phạm vi cả nước. Nếu được tích hợp trên nền tảng công nghệ thông tin, dữ liệu từ cấp xã, cấp tỉnh đến Trung ương sẽ được cập nhật theo cùng một hệ thống tiêu chí. Lãnh đạo Đảng, Nhà nước khi cần chỉ cần truy cập hệ thống là có thể theo dõi bức tranh tổng thể của cả nước, đồng thời kết nối với dữ liệu của Kiểm toán nhà nước để phục vụ công tác đánh giá".

TS Nguyễn Đức Kiên nhận định: "Trước hết, chúng tôi mong muốn Kiểm toán nhà nước phải là bạn đồng hành cùng địa phương, cùng doanh nghiệp trong quá trình phát triển. Để làm sao, chúng ta cùng nhau phát hiện ra những vấn đề, những bất cập, từ đó kịp thời kiến nghị theo thẩm quyền của mình với các cơ quan chức năng để sửa đổi hệ thống quy định một cách đồng bộ.

Chỉ lấy một ví dụ thế này, khi Kiểm toán nhà nước nói về dữ liệu đất đai thì rất mong các đồng chí phải kiến nghị làm sao xây dựng được những bộ dữ liệu về đất đai đồng bộ ngay từ cấp xã. Những kiến nghị đấy, đến bây giờ mới làm thì nó sẽ hơi vượt quá khung đầu tư công trung hạn, thì kiến nghị Quốc hội, kiến nghị Chính phủ xem xét bổ sung như thế nào, thì đấy là phần việc của anh em quản lý nhà nước ở địa phương.

Đối với doanh nghiệp, điều họ mong muốn Kiểm toán nhà nước không chỉ đồng hành, mà còn phát huy vai trò ở một tầm cao hơn, đó là góp phần bảo vệ cán bộ. Trong bối cảnh chuyển đổi và phát triển rất nhanh hiện nay, nhiều quy định hôm nay có thể còn phù hợp nhưng đến ngày mai có thể đã bộc lộ những hạn chế, không còn theo kịp thực tiễn. Trong khi đó, thực tiễn không chờ chúng ta hoàn thiện thể chế. Có những công việc cần phải quyết định ngay, trong khi quy định chưa kịp sửa đổi, bổ sung. Chính trong những trường hợp như vậy, Kiểm toán nhà nước cần phát huy vai trò của mình với tư cách là một tiếng nói khách quan, công tâm, góp phần bảo vệ những cán bộ dám đổi mới, dám hành động vì lợi ích chung. 

Chiều hôm qua, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang, thay mặt Chính phủ, đã trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội đề xuất đưa nội dung về cơ chế không hình sự hóa ra xem xét tại Kỳ họp bất thường của Quốc hội dự kiến diễn ra trong tháng 8.

Theo đề xuất, có sáu tiêu chí để xem xét không hình sự hóa, không truy tố hoặc không quy trách nhiệm hình sự đối với những người thực hiện nhiệm vụ nhưng xảy ra sự cố, trong đó có các hoạt động nghiên cứu khoa học và ứng dụng. Tiêu chí đầu tiên là người thực hiện không có hành vi tham ô, tham nhũng và không gây hậu quả nghiêm trọng.

Tôi cũng mong muốn Kiểm toán nhà nước sẽ đồng hành chặt chẽ hơn với các cơ quan trong khối nội chính. Kiểm toán nhà nước không phải là cơ quan thuộc khối nội chính, nhưng đây là một thiết chế quan trọng, có thể góp phần bảo vệ những cán bộ, công chức làm đúng, làm vì lợi ích chung, để họ yên tâm thực hiện nhiệm vụ. Khi đó, vai trò của Kiểm toán nhà nước sẽ được khẳng định rõ nét hơn, không chỉ trong việc giám sát, kiểm tra mà còn góp phần tạo dựng môi trường làm việc minh bạch, công bằng".

VIỆT ANH