Tăng trưởng tiêu thụ điện và tăng trưởng kinh tế

Việc phân tích mối quan hệ giữa tăng trưởng tiêu thụ điện và tăng trưởng kinh tế giữ vai trò trung tâm trong hoạch định chính sách năng lượng, đặc biệt đối với các nền kinh tế đang phát triển và chuyển đổi cơ cấu như Việt Nam.

Theo bà Nguyễn Thị Mai Hạnh, trước hết, cần khẳng định rõ rằng GDP không phải là đại diện đầy đủ cho quy mô hoạt động sản xuất trong nền kinh tế. GDP đo lường giá trị gia tăng, tức phần giá trị mới được tạo ra sau khi loại trừ toàn bộ chi phí đầu vào trung gian. Trong khi đó, điện năng được tiêu thụ xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất, bao gồm cả các khâu sản xuất trung gian và các hoạt động hỗ trợ. Do đó, về mặt kế toán kinh tế, tiêu thụ điện có mối quan hệ trực tiếp với tổng sản lượng (Gross Output) hơn là với GDP. Việc liên hệ trực tiếp tăng trưởng điện với tăng trưởng GDP tạo ra sự không tương thích về khái niệm ngay từ điểm xuất phát.

Bà Nguyễn Thị Mai Hạnh, Trưởng ban Ban Hệ thống Tài khoản quốc gia, Cục Thống kê.

Sự không tương thích này trở nên đặc biệt nghiêm trọng trong bối cảnh nền kinh tế thay đổi cơ cấu sản xuất. Khi mức độ phân công lao động gia tăng, chuỗi cung ứng kéo dài và các ngành chế biến trung gian mở rộng, tổng sản lượng có thể tăng nhanh hơn đáng kể so với GDP. Trong trường hợp này, tăng trưởng tiêu thụ điện phản ánh sự gia tăng của hoạt động sản xuất trung gian nhiều hơn là sự gia tăng của giá trị gia tăng cuối cùng. Nếu vẫn sử dụng hệ số đàn hồi điện/GDP, hiện tượng này dễ bị diễn giải sai như một sự suy giảm hiệu quả sử dụng điện của nền kinh tế, trong khi thực chất chỉ là hệ quả tất yếu của quá trình tái cấu trúc sản xuất.

Công nhân sửa chữa hệ thống điện.

Với những phân tích như vậy, bà Nguyễn Thị Mai Hạnh nhấn mạnh: Việc sử dụng GDP như thước đo duy nhất trong phân tích kinh tế - đặc biệt là trong các nghiên cứu liên quan đến năng lượng và điện năng - dễ dẫn đến việc lựa chọn sai biến đại diện cho quy mô hoạt động kinh tế thực tế. Khi điện năng gắn chặt với quá trình sản xuất và tích lũy vật chất, mối quan hệ giữa điện và tăng trưởng kinh tế cần được đặt trong một khuôn khổ rộng hơn, xem xét đồng thời tổng sản lượng, thu nhập, tiết kiệm và cấu trúc sử dụng nguồn lực.

Từ góc độ hoạch định chính sách, bà Nguyễn Thị Mai Hạnh cho rằng, hệ quả đầu tiên của cách tiếp cận này là rủi ro sai lệch trong dự báo nhu cầu điện. Các mô hình dự báo dựa trên tăng trưởng GDP, nếu không điều chỉnh theo tổng sản lượng và cấu trúc ngành, có thể đánh giá thấp hoặc đánh giá cao nhu cầu điện trong tương lai. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với các quyết định đầu tư dài hạn trong lĩnh vực điện lực, nơi sai lệch dự báo có thể dẫn đến dư thừa công suất hoặc thiếu hụt nguồn cung, kéo theo chi phí kinh tế và xã hội lớn.

Hệ quả thứ hai liên quan đến việc thiết kế và đánh giá chính sách tiết kiệm năng lượng. Khi hệ số đàn hồi điện/GDP được sử dụng như một chỉ báo hiệu quả, các biến động của chỉ số này dễ bị gán cho nguyên nhân hành vi hoặc công nghệ, trong khi phần lớn có thể bắt nguồn từ thay đổi cơ cấu sản xuất. Điều này có thể dẫn đến các chính sách can thiệp thiếu trọng tâm, chẳng hạn đặt kỳ vọng quá cao vào các biện pháp tiết kiệm điện trong bối cảnh nhu cầu điện tăng chủ yếu do mở rộng sản xuất trung gian./.