Thông tin đến sau, nguồn lực có thể đi sai đường

Trong chương trình giảm nghèo, người dân được hỗ trợ vật tư, cây, con giống, công cụ sản xuất; được tham gia tập huấn, tiếp cận vốn vay, hưởng các chính sách an sinh. Những hỗ trợ ấy rất cần thiết. Tuy nhiên, hiệu quả của hỗ trợ không chỉ phụ thuộc vào số tiền đã chi, số hộ đã nhận, số mô hình đã xây dựng. Vấn đề quan trọng hơn là người nghèo có năng lực sử dụng nguồn lực gắn với điều kiện sản xuất và có tạo được đầu ra cho sản phẩm hay không?

Một hộ được hỗ trợ nuôi bò nhưng thiếu đồng cỏ, thiếu thức ăn dự trữ, thiếu kỹ thuật phòng bệnh thì nguy cơ thua lỗ vẫn hiện hữu. Một vùng trồng cây ăn quả mà chưa khảo sát nhu cầu thị trường, chưa có kho trữ, kho bảo quản thì sản lượng tăng chưa chắc thu nhập tăng. Một lớp tập huấn hoàn thành đúng kế hoạch nhưng kiến thức không được áp dụng, người dân không có điều kiện thực hành thì hiệu quả cuối cùng vẫn còn bỏ ngỏ.

Những tình huống ấy cho thấy nếu thông tin đến sau thì dù hỗ trợ nguồn lực có đi trước nhưng vẫn khó tạo ra bước chuyển.

Muốn khắc phục, thông tin phải đi trước phân bổ nguồn lực. Trước khi quyết định hỗ trợ, cần biết hộ nghèo thiếu gì, làm được gì và đang vướng ở đâu. Trước khi lựa chọn mô hình sinh kế, cần đánh giá điều kiện đất đai, nguồn nước, lao động, tập quán sản xuất, khả năng tiếp thu kỹ thuật và triển vọng thị trường. Trước khi đầu tư một vùng nguyên liệu, phải xác định khả năng kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở chế biến và hệ thống phân phối.

 Hợp tác xã Sản xuất - Dịch vụ Mây tre đan Bao La, xã Đan Điền, TP Huế. Ảnh: NGUYỄN KIỂM

Giảm nghèo, không thể lấy một mô hình thành công ở nơi này để mặc nhiên áp dụng cho nơi khác. Càng không thể coi một danh mục hỗ trợ giống nhau là lời giải cho những hoàn cảnh nghèo khác nhau.

Thông tin giúp người nghèo biết, tìm hiểu, lựa chọn và quyết định

Thông tin giúp người nghèo biết mình thuộc diện được hưởng chính sách nào, thủ tục ra sao, ai hướng dẫn. Người sản xuất biết nhu cầu thị trường, tiêu chuẩn chất lượng, chi phí đầu vào, giá bán, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và những rủi ro có thể gặp phải. Người muốn chuyển đổi sinh kế cần được tư vấn về nghề nghiệp, việc làm, đào tạo kỹ năng và cơ hội tạo thu nhập ngay tại địa phương hoặc ở những thị trường lao động phù hợp.

Đối với đồng bào miền núi, vùng dân tộc thiểu số, yêu cầu này càng cấp thiết bởi khoảng cách xa, đi lại khó khăn, tiếp cận internet không đồng đều và rào cản ngôn ngữ... Vì thế, không thể đồng nhất việc đã đăng tải thông tin lên mạng với việc người nghèo đã tiếp nhận được thông tin. Có dữ liệu trên hệ thống chưa có nghĩa là người dân biết sử dụng. Có chính sách được ban hành chưa có nghĩa là người đủ điều kiện đã biết cách thụ hưởng.

Thông tin trên nền tảng số rút ngắn được khoảng cách, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của cán bộ cơ sở, hội nông dân, tổ chức khuyến nông, hợp tác xã, trưởng thôn, người có uy tín trong cộng đồng, các phương tiện truyền thông đại chúng. Một ứng dụng có nhiều dữ liệu sẽ ít ý nghĩa nếu người nghèo không có thiết bị, kỹ năng hoặc không có người hướng dẫn. Ngược lại, một cán bộ cơ sở hiểu dân, nắm địa bàn và biết kết nối các nguồn lực có thể giúp một thông tin chính sách trở thành cơ hội thực sự.

Trao thông tin là đầu tư năng lực

Thông tin đi trước chỉ thực sự có giá trị khi dẫn đến một cách tiếp cận mới: Từ hỗ trợ những gì người nghèo đang thiếu sang giúp họ hình thành năng lực để tự tạo ra thu nhập và từng bước thoát nghèo-no đủ. Điều đó không có nghĩa là giảm vai trò hỗ trợ của Nhà nước. Với những người không còn khả năng lao động, người khuyết tật, người già cô đơn, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt hoặc hộ gặp biến cố nghiêm trọng, trợ giúp xã hội vẫn là yêu cầu thiết yếu. Nhưng với những người còn khả năng lao động, thông tin về chính sách cần tạo điều kiện để người nghèo biết, tìm hiểu, lựa chọn và đưa ra quyết định sát với yêu cầu, đó là năng lực, là nắm cơ hội và chủ động vươn lên.

Muốn vậy, hỗ trợ sinh kế cần gắn với tư vấn trước khi đầu tư, hướng dẫn trong quá trình thực hiện và đồng hành sau hỗ trợ. Vốn cần đi cùng phương án sản xuất khả thi; đào tạo nghề cần gắn với nhu cầu tuyển dụng; hỗ trợ sản xuất cần gắn với thị trường; phát triển hợp tác xã cần gắn với năng lực tổ chức chuỗi giá trị. Người dân không chỉ được nhận nguồn lực mà còn cần được tham gia lựa chọn mô hình, giám sát quá trình thực hiện và đánh giá kết quả.

Các tổ chức chính trị-xã hội, đặc biệt là hội nông dân, đoàn thanh niên, hội phụ nữ cần phát huy vai trò cầu nối giữa chính sách với người dân, giữa nhu cầu của từng hộ với doanh nghiệp, hợp tác xã, cơ sở đào tạo và các dịch vụ hỗ trợ. Cán bộ cơ sở không chỉ chuyển tải thông tin mà phải giúp người dân hiểu, lựa chọn và tiếp cận được cơ hội phù hợp.

Cùng với đó, cần thay đổi cách đánh giá hiệu quả chương trình giảm nghèo. Số tiền giải ngân, số hộ nhận hỗ trợ, số lớp tập huấn và số mô hình được triển khai là những chỉ số cần thiết, nhưng chưa đủ. Phải quan tâm hơn đến thu nhập thực tế sau hỗ trợ, khả năng duy trì sinh kế, mức độ tham gia thị trường, khả năng chống chịu trước biến động và nguy cơ tái nghèo.

Một hộ thoát nghèo trên giấy tờ nhưng sinh kế bấp bênh, chỉ cần một đợt dịch bệnh, thiên tai hay biến động giá cả đã quay lại cảnh khó khăn thì thành quả giảm nghèo chưa vững chắc. Thước đo cuối cùng phải là sự thay đổi thực chất trong đời sống và năng lực tự chủ của người dân.

Trong kỷ nguyên số, thông tin đến với con người nhanh hơn, nhưng tốc độ truyền tải không tự động tạo ra bình đẳng về cơ hội. Người có tri thức, kỹ năng, hiểu biết thị trường sẽ nắm bắt cơ hội nhanh. Nếu không chủ động thu hẹp khoảng cách thông tin, chính trong quá trình phát triển đó sẽ làm gia tăng khoảng cách giữa người có khả năng nắm bắt cơ hội và những người chưa đủ điều kiện để tiếp cận chúng.

Nhân Ngày Vì người nghèo (17-10), điều cần nhấn mạnh là trách nhiệm và tổ chức những điều kiện đủ tốt để người nghèo tự vươn lên thoát nghèo, chống tái nghèo. Sẻ chia có thể giúp họ vượt qua khó khăn trước mắt nhưng tri thức, thông tin, năng lực mới giúp họ có thêm điểm tựa cho tương lai.